Relacje
Krystyna Czesław Jereczek
Ni ma ti żałobë./ Nie ma tej żałoby.
Komentarz
Pùstô noc to straż przy zwłokach odbywająca się niegdyś dwie lub trzy noce z rzędu, obecnie już tylko w ostatnią noc przed pogrzebem. Pùstą noc spiéwają tylko dorosłym zmarłym, nigdy dzieciom. Jeszcze na początku XX w. istniał zwyczaj zapraszania całej wsi na pùstą noc, polegający na trzykrotnym uderzeniu pałką w zewnętrzne drzwi domu. Pusta noc rozpoczyna się zwykle wieczorem po skończonej robocie domówieniem różańca. Następnie starsi, siedząc na około stołów, śpiewaja pieśni nabożne. Na jednym ze stołów stoi krzyż, dawniej także bochenek chleba owinięty w białe prześcieradło oraz tabakiera z tabaką, którą częstowano podczas pustej nocy. Około godz. 23 i 3 obecni posilają się pùstonocnym chlebã z masłem i przysłowiową słodką kawą, po czym znów się modlą na różańcu i śpiewają pieśni żałobne za duszę zmarłego i wszystkich zmarłych ze wsi. Nad ranem śpiewają godzinki ku czci Matki Boskiej. Pùstô noc kończy się pieśnią:
Już jidã do grobù smùtnégò, cemnégò,
Już mie nie òbôczisz, jaż dnia sądnégò.
źródło: Bernard Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. III, s. 209.
CSB
Jako dlô rodzine je to, jak to mówią, upokarzające, bò ten ùmarłi, z nim gôdôsz i, no i òn ùmrze i to chùtkò gò wząc i wëwiezc, i gò ni ma. I nie ma tej żałoby. Ni ma ti żałobë. Ta żałoba nie je, a tak przez te wszësczé dnie, to nierôz to béł, cztërë dni ten trup je doma i to. I té kòżdi dzéń je, bò i tam kostnica téż je różańc mówiony. Tu chòdzą różańć codzénnie i zaspiéwac. A terô ju w kòscele, bò tam je zëmno, a tak, jak ten trup je ùmarłi i czekô do tegò pògrzebù doma, przińdze ksądz dodóm, pòkropi wszëscë i tak, jak tu bliskò më mómë, to i przińdą òbrazë, wszëskò, i ksądz prowadzy jaż do kòscoła. I to je, a pùstô noc je spiéwanô i je jedzenié stôwiané. Rôz, jak całą noc, té nawet dwa razë stôwiané noc, jo. Jo, i tak je spiéwanô. Chłopi, no i kòbiétë téż. I to je tak, to je taczé przeżycie, takô żałoba, a tak to je, ùmrze, òblokłi òn je, czasã jedny sami òbùją, a jak nie, to przëjadą, zadzwónią pò tëch łapiduchów jô le mówiã, i przëjadą, òbùją, wsadzą, trëmã zarô przëwieze i jadą z tim, a to, jak dlô nas Kaszëbów, to nie je. To gôdôsz z czim chcesz, to jednak ta noc, chòcbë le ta òstatną béł doma. […] Òbùc gò i jesz trëmë nie bëło to przeważnie na deskã tak, na desce gò pò, bò té nie bëło kiedyś trëmów. No më mielë té sąsada. Ten robieł trëmë. Té czekac, té, a dopiérô, jak w òstatną wieczór, bò tak nie, òstatną wieczór bëło wkłôdané tak w tã trëmã, bò mówielë, że to nie je dobrze rëchac trupa już pòtemù, a to nié, to nie bëła prôwda. A terô je tak, że zarô włożą w to i jadą, i to, to jest bardzo smùtné, bò nawet bëło tak, że nikt nie chcôł spac pò tim ùmarłim w tim łóżkù. Tak jaczis czas tak taczi, bëło taczi
- chwilowi stres béł.
- Stres béł, że tam béł tata, czë mëma leżała i tam to, bò nasza mëma bëła, no tata téż béł, doma przez całą noc i całą noc spiéwają, i to, ale tak spac zarô w tim łóżkù to tak bëło taczé wspomnienia bëło niedobré.
- Jak za naszich czasów bëło, to wiedno bëło tak, że
- na desce leżôł.
- béł wëjãti z łóżka. Na desce, bëła prześcieradło pòłożoné, béł krzesła pòstawilë, no to òn béł pòstawiony, tak, jakbë w trëmie òn leżôł, jo. Jeszcze baliczi z wòdą bëłë pòstawioné na tym, żebë to chłodzało i żebë nie bëło, nie bëło, chłodné.
- A jak pózni gôdelë, wele wòda doch òddichała, téż swòje cepło dôwa, bò to jak doma trzë, sztërë dni, to doch swòje robi. A nasze dzecë, te dzecë, jak nasz, mój tata ùmarł, òn béł ù nas, nié, mój chłop [?] i terô, jak gò pòchòwelë, no té sprzątnąc tatowã jizbã, tam sprzątnąc to, ale łóżkò òni spelë pòtemù i wszëskò, i òn béł fryzjerem, òn miôł rozmajité. Jak ùrodzënë òn miôł, té mù taczé te perfimë taczé przënioslë wszëskò, a jô wlazła w to i gôdóm: „Gdze wa môta to wszëstkò? Gdze wa môta to wszëskò”, „A më zanioslë w ksãdzowã mogiłã”, bò to bëło taczé kamieniów kùpa „i tam më to pòtłëklë”. „Knôpi, to doch bëło nowé. Co wa robielë”. Òni mëslelë, że pò dżadkù sã wszëskò wërzucywô. Nic so nie wërzucało, pani. Jô wëpra òbùca i kalesonë, wszëskò, bò tec òn doch za żëcé to nosził, pòwëpra. Pòtemù jô gôda: „A wa wiéta, że wa w tim chòdzëlë òblokłi”? I jeszcze pòtemù i wszëskò, jô mówiã, i spelë. Wa wcale nie wiéta. […] Spiéwniczi taczé grëbé, bò jô gò ni móm, chòc córka gò mô na dole, stari […] z tëscąc ileś tam.
- To są. Taczi òn je tam taczi spiéwnik. Zasadniczé to bëłë, nié, bò tam je piesnie są wiele, nie, jak to brat mój taczi miôł. Te piesnie to bë tam całi tidzéń mógł spiéwac. Zwrotków je tak
- nawet do dwadzesca.
- tak dzesãc, dwanôsce zwrotków je przeciętnie, nie.
- I té tak spiéwają pani. Na dwa grupë sedzą, jedny tu i so òdspiéwiwają. Jedny tak tak, nié, bò to tak so òspiéwiwelë to.
- Pełne zdanie jedny spiéwią, pełne zdanie drëdżi spiéwią. I tak wiedno.
- Jo, jedna białka.
- Le mùszi bëc prowadzący. I nie to, i tedë tak. Më szukómë. Mùszimë miec jeden spiéwnik, a jak ma je kto inny, té mùszi tã piesń tã wëszukac. I tedë rozpòczina, jak wszëscë wëszukelë. Nie tak, że każdi na swój…
- Bëło pòwiedzoné, mielë [?], bëło pòwiedzoné jaczé, ale tu ù nas jeszcze bëło, tak bëło, zrobielë, bò òn miôł richtich oryginalny pò swòjim òjcu i to, i bëlë jeszcze te staré, a to terô mają te same, le òne są terô, jak to so mówi, drukowané terô òd tëch, a rôz tegò starégò wërwany spis jeden miôł, chtos, bò miôł spiéwnik, a nié, chtos ten spis mùszôł miec mù wë… i terô òn miôł bëc, ale òn so miôł, dał dorobic.
- Ten spis to je do informacji, jak më szukumë. Jedna osoba wëszukô i pòdô numer ten i ten, té wszëscë szukają.
- Ale ùmie całą noc przespiéwac.
- Pani to rozumie?
- Jo.
- Jeden tegò, prowadzący pòdaje numer, jakô piesń, numer, i té wszëscë wëszukają i spiéwią. […] Pierszi, co tu béł, to béł Persza Konstanty.
- Aha, to jo, to òn béł jesz. Ten chòdzył z nima jeszcze téż. Téż jeszcze wiedno tak. Tu bëło pôrã chłopów taczich, pôrã chłopów. A terô już jich ni ma. Klinkòszowie bëlë, Piôsk tak chòdzył i Wãsersczich.
- Jo, ale nie bëlë prowadzący.
- ale nie bëlë pro… Tu mój chłop nôbarżi.
- Bernard, jak szwager ùmarł, té jô tam chwilowò téż prowadzył, nié, ale to tak chwilowo. Té jô sã tegò, bò jô mùszôł do robòtë jic. Jô ni mógł sã zwòlnic i jic na pùstą noc, nié. To nie dało tegò, abò dzéń urlopu trzeba bëło wząc. Jak z rodzënë jô wzął swòji, té jô wzął dzéń ùrlopù, nié, to wiadomo, ale jak są obcy to ni mòżna…
- Bò mój chłop béł taczi barżi, òn, jemù mówielë, że bãdze to, i òn sobie dobiérôł tak sobie. Òn wiedzôł, że…
- Dobiérôł to rôz, a drëdżi rôz òn miôł dwadzesca sztërë na sztërdzescë òsem gòdzyn służbã, jo. Té òn mógł so pòzwòlëc na to, a nié, té òn sã wëmienił.
- Jo, jo, ale dobiérôł so chłopów tëch, co lubił z nima spiéwac, bò òn mówił, bëłë taczé zdarzenia, no bò tak, no jak je pòczëstowanié, nié, tej i doch czeliszkã jak na Kaszëbach. To bëło, tu Hińcczi to rôz bëło, a òn mówi: „No nié”, òn mówi, „Wiéta wa co? Terô jidzemë dodóm, bò terô më wnet bãdzemë Szła dzieweczka”. […] Zdrowaśka w międzyczasie bëło mówioné za duszã ta i za tëch z rodzënë dusze w tim czasu bëło spiéwané.
- Ò dwanôsti béł Aniół Pańsczi zaspiéwany, wieczór, w nocë, nié.
- Aniół Pańsczi zaspiéwany.
- Té to je piesń obowiązkowa już na pùsti nocë spiéwanô, nié.
- I té Już cię żegnamy, jak òni już kuńczëlë.
- To je òstatnô piesń, nie.
- To je Już cię żegnamy. Òn jidze do swòjégò domu i to je téż, bò ù nas w kòscele terô taczé wprowadzenié téż je, jak to mówią, organista téż, jak już to…
- Bëło wiele piesni taczich ùstalonych już od pokoleń, że te bëłë spiéwané obowiązkowo. […] Jô bë nie spiéwôł bez spiéwnika.
- Jo, to, inné tam bëło Serdeczna Matko, Kto się w opiekę spiéwané tam bëło.
- To téż, jo. […] Jak sã szło, z dodomù wëchòdzywało,
- jak sã szło z dodomù
- na schodach trupa wëstôwiają z dodomù rodzynnégò, tej sã spiéwie Kto się w opiekę. I całą drogã spiéwią Kto się w opiekę,
- té Serdeczna Matka,
- té Serdeczna Matka, jak dońdą do kòscoła. To bëło podstawowé piesnie. […] Z dodomù ti chłopi są wëbrany już wieczór,
- przez rodzënã
- jak je pùstô noc, przez gospodarza tego domu, wëbrany są ze wsë sztërzej, czë szesc chłopa, nié, i: „Wa bãdzeta nioslë”.
- Bò przedtim bëłë marë, bò terô òni niosą tak, a przedtim bëłë tu ù nas taczé te marë, òni mówią, bëłë czãżészé òd tegò trupa, co ten, że tak òne bëłë czãżczé, bò przed, a terô ti łapiduchowie przëjéżdżają, jadą, to, a terô, terô i, a kiedyś nie, kiedyś bëło niosłé. Chłopi nioslë, jo, i òbrazë, wszëskò szło. Tam nie bëło żódny tam, żódnych trąbków, niczegò tam nie bëłë, jak to so mówi, tak normalnie bëło. Przez to jô téż wiedno mówiã, jak jô wiedno mówiã, jak jô ùmrzã, a ùmrzec ùmrzã, to jô móm tëli wnuków i prawnuków, to jô chcã, że òni mie zanioslë, a òni mówią: „Pò smiercë tam, jak to so mówi, nie”, a jô mówiã, ale zwikle tak mówi: „A babcia, czë mëma mia taczé życzenie”. Téż są taczé, jô mówiã. Zaniesc na smãtôrz – rodzëna, wszëskò, ale wpùszcziwac do grobù, że té dostąpielë obcy.
- Nié.
- Jo, tak tu, no jeden czas…
- Ale przecież Marek doch béł, rodzina.
- No terô już to nié, ale jeden czas, té bëłë nié swója rodzëna, té obcy.
- A czemù?
- No, bò to mówielë tak, że mòże wzązc z tëłu, jisc z tëłu, dali, a to nie, to, bò jô to móm. Czech, të ni môsz na to zwrôc…, ale terô tegò ni ma. Terô tegò ni ma, ale jeden czas to bëło, także [?] tu òdstąpilë, bò to bëlë tegò Wińczewsczégò Staszka. Ta rodzëna òdstąpia i inny dostąpielë, i wpùszczëlë.
- Krisza, wiész të, chto terô wpùszcziwô? Wiész të, kto wpùszcziwô? Silnik elektryczny.
- Jo, jo. Terô pòdobno je.
- Nié pòdobnie, tylko fakt. […]
- Nogama wëchòdzy.
- Na smãtôrzu je człowiek pòchòwany przeważnie w kierunku kościoła.
- Nodżi.
- Nodżi jidą.
- Jak je, a przede wszësczim, bò tak mówią, a ksądz.
- Pani rozmieje, jo? Na cmentarzu, kościół jest tu tak, dajmy na to na środku. To nie są tak chòwany, żebë tam, tilkò nogami tu w tã stronã. […]
- Zapôlëc gromicã i w rãkã mù dac, i pòmóc mù jã trzimac, bò òn jã jeden trzimô i gromicã chwilã. To dosc długò trzimôł, pòczim òn trzimôł, trzimôł, trzimôł i té narôz sę to, zgasził.
- Pòczekôj, jô to terô pòwiém. Pani to sã spitała, to tak: rodzina sedzy, mówią różańc. Po trzykroć, czy czterokroć òn òddichô i tak już tedë już z przerwami dużymi. Ten trzimie mù gromnicã. Òn mô, dłóń jegò trzimô tã gromicã, ale je non stop mówiony pôcérz, albò je spiéwany, nié. To je taczé wzruszającé tédë, ale, i to je prôwda, także wszëscë tedë sã mòdlą.
- I przeważnie nôblëższô rodzëna je tak wkoło niego tak. […]
- Gòspòdôrz, obojętnie, czë to béł gòspòdôrz, czë to béł no członek rodzinë. To, jak òn béł wënoszony z domu rodzinnégò, wstawiony na wóz, té bëło pilnowané, żebë wszëskò bëdło stojało.
- Jisc spãdzëc.
- W chléwach, nie. Do chléwa wlézc i wszëskò, co tam je, tegò, żebë to spãdzëc.
- Żebë chòwa stoja, nié.
- Tak bëło.
- A tu, właśnie tu…
- No terô mòże téż tak je, ale…
- Téż je, a zarô tu ù Stacha...
- bò terô przeważnie w kostnicach są. Terô tam doma tegò nie robią, ale tak, jak na podwórku doma chòwa mùsza bëc spãdzonô. […] Jo. To jô mògã pòwiedzec, bò jak mëma ùmarła mòja, tedë tata béł, òstôł sóm doma i miôł krowë, swinie, prosãta tam jeszcze bëłë, a mòja kòbiéta, bò më mieszkómë, bliskò sebie më mieszkelë, nié, té mòja kòbiéta chòdza dojëc krowã, krowë, nié. To òna przëszła i pòwiedza: „Czechù”, òna mówi, „no po prostu jak człowiek sedza ta maciora. Prosãta piers òd ni cągnałë, a òna co chwilã tak m, m”. Òna mówi: „Normalnie, jakbë ze mną gôdała. Té jô sã, dosta taczi stres”. I to jô mògã to, co niebòszczëca mówia, nie. To mòże bëło wzruszającé dlô ni, nié, bò òna tak normalnie sedza tak przeważnie, jak to mówiąc, òna so pòłożi, nié, a tak sedza, i jô te krowë. Òna mówi: „Jô dosta richtich strach”. […] Pies wëje, przeczuwô. Wëje przë bùdze, czë je ùwiązany, czë co, abò na schodach sadnie i tak wëje, bò jak jô tak nierôz na akordeonie zagrôł, jo, té pies téż tak wëje, jo, ale jô béł tegò zwyczajny, nié, to tam je, ale jak tak bë miôł chtos ùmrzec we wsë, czë cos, tédë to je, pies przeczuwô.
- A jak gbùr, jegò pón ùmrze, taczi związany z psã, to pies jidze na noc do grobù, leżi i…
- Jo, jo. To nasz probòszcz ùmarł tak. Pierszi probòszcz tak terô pò wòjnie béł, Wãgelewsczi, béł, miôł taczégò psa sobie tak przëswòjoné, że ten, jak òn ùmarł, to òn chòdzył na smãtôrz. I tam na tim smãtôrzu òstôł. I tu wszãdze jeszcze drëdżi taki wypadek bëti. Cëbùla, òn wòzył, wiész, w pogotowiu w Kartëzach òn jezdzył tu, nié, taczi znajomy, bò to tak ti kierowcë bëlë znajomi taczi, nié. Jeszcze mòja kòbiéta tam, w Stãżëcë téż òni tam są pòchòwany i téż. Té tam takô starszô kòbiéta mówia: „Ten pies tu je ju dwa tigòdnie”, ale, a jô mówiã: „Co, òn nie zdechnie”? „Nié, bò òn jidze dodóm na òbiôd. Òn wié mni wiãcy i òn jidze na òbiôd. Té tam sã nażre, mòże mù i té òn przńdze nazôd”. I rôz òn béł zdechłi. […] Człowiek mô rozëm, świadomy i òn prosy ò to, to ten drëdżi je téż, mô to samò, ten rozum mô świadomy, że pòwinien gò w tim pòchòwac. Taczi je mój. Bëło taczé zdarzenié, że pòchòwelë, a syn béł w wòjskù. I tatã pòchòwelë, a òn miôł jeszcze za kawalera schòwané pieniãdze w nowim ubraniu i to ubranie pòchòwelë, „Më wezniemë jegò ubranie tatowi”. Òni gò pòchòwelë, òn przëjachôł z ùrlopù, to bëło za komunã, bò gò nie pùszczëlë, bò to tak bëło trudno. Chòc na pògrzéb nie pùszczëlë, nié. I przëjechôł tedë pózni pò pògrzebie dodóm i òni mówielë: „Më mù, më tatowi delë twòje òbùcé, to, co bëło. To nowé, co të so miôł kùpioné”. Té òn mówi: „Matizer noga. Jô tam miôł pieniãdze”. Jo, no i to, ale to są faktë, nié. I do probòszcza, i probòszcz mówi: „Nic ja z tym nie chcę mieć wspólnego. Co chcecie, to zróbcie”. […] Rómpa, Rómpka bëła ùmëtô i tedë òni na ten temat tam gôdelë: „Co wa zrobilë z tima ciuchami”, nié, a ta mówia: „Më je spôlelë wsësczé”. I to mie, dlôtegò jô to tak wiém, że spôlelë. Jo, a kto inny, kto jinaczi zrobił, to mógł zrobic jinaczi, nié, ale ti zasadë bëlë ti starszi lëdze, że tegò nie ùżëwac. To spôlëc i tam... Te pószwë téż, ta pòscél bëła zwiniãtô i to bëło spôloné, i kùniec. […] Różańc,
- książeczka pòd co, jô mia. Ksążeczczi, nowô ksążeczka bëła i wërwanô pierszô, òstatnô kartka, w środku kartka i z przodkù, także òn czëtôł wiedno na òkòło.
- Tegò jô jesz nie czuł.
- Tak, tak bëło z lat i tak lëdze stari, i…
- Jô le wiém, że różańc, albo, co bëło, òbrazek dostany na kolãdã, ten béł pòłożony, ale tam… Ksążeczka oczywiście mòże bëc włożonô, ale żebë kartczi? Tegò jô jesz nie czuł.
- To, że kartczi. Jô móm i co to, co jeszcze chcałam, aha, i z gromicë, ze swiécë, to pani mô na pewno czëté,
- Krisza, terô të ju czarë gôdôsz.
- Czarë, no ale pani mô czëté to?
- Jo, że kładzą to?
- Już terô le zrobic krzyżyk, z tegò zrobic, jidze to czãżkò, bò, jak ta gromica je tak letniô tak w tym czasie, a jak to je richtich mróz, to so rozłómiwa. I té to so richtich krziżik i ten krziżik so pòłożi temù człowiekòwi. […]
- Jakbë òn ùpim béł, té òn i tak swòje zrobieł. A ù nas, chwileczkę, ù Richerta brat, to ùcynelë głowã, òdkòpiwelë, ùcynelë głowã i do nóg stôwielë, jo, albò sã dostôł do dzwònów i dzwònił, jo. To tak daleko, jak dzwònë bëłë czëc, tak ùmiérelë. […] To téż bëło przez płot stôwióné. Nie béł òn główną bromą wprowôdzany i béł chòwany w ostatnim miejscu na cmentarzu. Béł, miejsce bëło tam, gdze bëłë dzecë nieòchrzconé chòwané, i béł ten, co sã pòwiesył béł pòchòwany, co samobójstwo pòpełnił, no.
- Tam w nórt, a terô ni ma tegò. Terô je pòchòwany.
- No, bò terô co. Cmentarz nie należy do kościoła, do księdza. Cmentarz należy do, je komunalny, je gminny i òni decydëją. Ni ma terôs tegò, żebë ksądz nie przëszedł, ani tegò. Terô je całkiem jinaczi, nié, ale raz kiedyś tak, jak jô mówiã, bëło.
- Na pòswiãcenié ani nie jidą.
- Jeszcze już terô na kùńcu, Wãgelewsczi przëszedł, ù nas koło figùrë bëła przëwiozłô i òn pòkropieł. To jo, ale zaniósł i prosto na smãtôrz, i msza bëła w kościele, jo, abò w jinym dniu, abò w jinym. Tak bëło, ale nié, ksądz nie szedł na smãtôrz.
- A terô ni ma tegò. Terô je normalnie. Terô ni ma. Ni ma ani tegò zaznaczoné, że samobójstwo, czy coś, czy [?]. Nic ni ma, także… […] No przedtim bëłë trzë dobë. To już bëłë przepisë tam, żebë chùdzy, a terô ùmrze dzysô i nawet dzysô, zbëti drëdżégò dnia, a tak cztërë dobë, cztërë dni tak przeważnie to bëłë. […]
- Jak jô mówiã, bëła na deskã pòłożonô, òkna bëłë zawieszoné, słuńce nie dochòdzywało, baliczi stôwióné bëłë w spodek z wòdą i wòda bëła té sé wëmienionô. Tã jednã wëmienił, drëgą wlôł, zëmną, jo, żebë chłodzało. Doch chłodniów żódnëch nie bëło wstôwióné. Tak bëło robioné. W dzysészich czasach to już ni ma problemù, bo do kostnicë. A tu bëło domowym systemem, bo jak jô mówiã. Na deskã pòłożoné, na słupkach. Baliczka z dołu bëła. Przecież tak mëma bëła téż.
- No jak w Budziszewie brat. No ten béł téż w kostnicë, ale tam nie bëło mrożony kostnicë. I tedë bëła stypa. Stypa bëła doma. Ti, co do dodóm, gòsce i tam jaczis znany dodóm, a terô je, do restauracji jidą i kto kògòs stac, jak to so mówi, a kògò nie stac, to ten ni mòże. Zależi, jakô rodzëna, nié. Przińdą dodóm i... Nie je wszësczich stac, bò już terô òni sztërë tësącë òni dôwają, to za sztërë tësące nie pòchòwie. […]
- Feretronë jidą, nié, jidą w przódk całkiem, a tedë jidze ksądz i trëma, i té.
- Terô już tëch ni ma òbrazów ù nas,
- no, ale chòrągwie jidą. […]
- To zależi kto, ale przeważnie przë krziżu przëstanãlë, abò jak wedle zagrodë tegò przechòdzywelë, tak mùszelë, téż przëstanãlë i òbrócelë so nogama. Tak robilë, a terô…
- No ù nas to, że do krziża dońdą i staną chwilę, i ksądz przëchòdzył do figùrë. Tam z ti stronë wsë krziż je, kòl krziża staną, ksądz przińdze i tedë wprowôdzenié do kòscoła. A no, terô z kostnicë, nié. Terô to je…
- Ale tak bëło, jak pani mówi, że so pòżegnac, nié, żebë sã pòżegnôł z tim tak…
PL
Jako dla rodziny jest to, jak to mówią, upokarzające, bo ten umarły, z nim rozmawiasz i, no i on umrze i to szybko go wziąć i wywieźć, i go nie ma. I nie ma tej żałoby. Ta żałoba nie jest, a tak przez te wszystkie dni, to nieraz to był, cztery dni ten trup jest w domu i to. I wtedy każdy dzień jest, bo i tam kostnica też jest różaniec mówiony. Tu chodzą różaniec codziennie i zaśpiewać. A teraz już w kościele, bo tam jest zimno, a tak, jak ten trup jest umarły i czeka do tego pogrzebu w domu, przyjdzie ksiądz do domu, pokropi wszyscy i tak, jak tu blisko my mamy, to i przyjdą obrazy, wszystko, i ksiądz prowadzi aż do kościoła. I to jest, a pusta noc jest śpiewana i jest jedzenie stawiane. Raz, jak całą noc, wtedy nawet dwa razy stawiane noc, tak. Tak, i tak jest śpiewana. Mężczyźni, no i kobiety też. I to jest tak, to jest takie przeżycie, taka żałoba, a tak to jest, umrze, ubrany on jest, czasem jedni sami ubiorą, a jak nie, to przyjadą, zadzwonią po tych łapiduchów ja tylko mówię, i przyjadą, ubiorą, wsadzą, trumnę zaraz przywiezie i jadą z tym, a to, jak dla nas Kaszubów, to nie jest. Ty rozmawiasz z czym chcesz, to jednak ta noc, chociażby tylko tę ostatnią był w domu. […] Ubrać go i jeszcze trumny nie było to przeważnie na deskę tak, na desce go po, bo wtedy nie było kiedyś trumien. No my mieliśmy wtedy sąsiada. Ten robił trumny. Wtedy czekać, wtedy, a dopiero, jak w ostatnią wieczór, bo tak nie, ostatnia wieczorem było wkładane tak w tę trumnę, bo mówili, że to nie jest dobrze ruszać trupa już potem, a to nie, to nie była prawda. A teraz jest tak, że zaraz włożą w to i jadą, i to, to jest bardzo smutne, bo nawet było tak, że nikt nie chciał spać po tym umarłym w tym łóżku. Tak jakiś czas tak taki, było takie
- chwilowi stres był.
- Stres był, że tam był tata, czy mama leżała i tam to, bo nasza mama była, no tata też był, w domu przez całą noc i całą noc śpiewają, i to, ale tak spać zaraz w tym łóżku, to tak było takie wspomnienia było niedobre.
- Jak za naszych czasów było, to zawsze było tak, że
- na desce leżał,
- Był wyjęty z łóżka. Na desce, była prześcieradło położone, był krzesła postawili, no to on był postawiony, tak, jakby w trumnie on leżał, tak. Jeszcze wanny z wodą były postawione na tym, żeby to chłodziło i żeby nie było, nie było, chłodne.
- A jak później mówili, wej woda przecież oddychała, też swoje ciepło dawała, bo tak jak w domu trzy, cztery dni, to przecież swoje zrobi. A nasze dzieci, te dzieci, jak nasz, mój tata umarł, on był u nas, nie, mój mąż [?] i teraz, jak go pochowali, no wtedy posprzątać taty pokój, tam posprzątać to, ale łóżko oni spali potem i wszystko, i on był fryzjerem, on miał różne. Jak on miał urodziny, wtedy mu takie perfumy takie przynieśli wszystko, a ja weszłam w to i mówię: „Gdzie wy macie to wszystko? Gdzie wy macie to wszystko”?, „A my zanieśliśmy mogiłę księdza”, bo to było takie kamieni kupa „i tam my to potłukliśmy”. „Chłopcy, to przecież było nowe. Co wy zrobiliście”. Oni myśleli, że po dziadku się wszystko wyrzuca. Nic się nie wyrzucało, pani. Ja wyprałam ubrania i kalesony, wszystko, bo przecież on przecież za życia to nosił, wyprałam. Potem ja mówiła: „ A wy wiecie, że wy w tym chodziliście ubrani”? I jeszcze potem i wszystko, ja mówię, i spali. Wy wcale nie wiecie. […] Śpiewniki takie grube, bo ja go nie mam, choć córka go ma na dole, stary […] Z tysiąc ileś tam.
- To są. Taki on jest tam taki śpiewnik. Zasadnicze to były, nie, bo tam jest pieśni są dużo, nie, jak brat mój taki miał. Te pieśni to by tam cały tydzień mógł śpiewać. Zwrotek jest tak
- nawet do dwadzieścia.
- tak dziesięć, dwanaście zwrotek jest przeciętnie, nie.
- I wtedy tak śpiewają pani. Na dwie grupy siedzą, jedni tu i sobie odśpiewują. Jadni tak tak, nie, bo to tak sobie odśpiewywali to.
- Pełne zdanie jedni śpiewają, pełne zdanie drudzy śpiewają. I tak zawsze.
- Tak, jedna kobieta.
- Tylko musi być prowadzący. I nie to, i wtedy tak. My szukamy. Musimy mieć jeden śpiewnik, a jak me jest ktoś inny, wtedy trzeba tę pieśń tam wyszukać. I wtedy rozpoczyna, jak wszyscy wyszukali. Nie tak, że każdy ma swój…
- Było powiedziane, mieli [?], było powiedziane jakie, ale tu u nas jeszcze było, tak było, zrobili, bo on miał prawdziwy, oryginalny po swoim ojcu i to, i byli jeszcze te stare, a to teraz mają te same, tylko one są teraz, jak to się mówi, drukowane teraz od tych, a raz tego starego wyrwany spis jeden miał, ktoś, bo miał śpiewnik, a nie, ktoś ten spis musiał mieć mu wy… i teraz on miał być, ale on sobie miał, dał dorobić.
- Ten spis to jest do informacji, jak my szukamy. Jedna osoba wyszuka i poda numer ten i ten, wtedy wszyscy szukają.
- Ale umie całą noc prześpiewać.
- Pani to rozumie?
- Tak.
- Jeden tego, prowadzący podaje numer, jaka pieśń, numer, i wtedy wszyscy wyszukają i śpiewają. […] Pierwszy, co tu był, to był Persza Konstanty.
- Aha, to tak, to on był jeszcze. Ten chodził z nimi jeszcze też. Też jeszcze zawsze tak. Tu było paru chłopców takich, parę chłopów. A teraz już ich nie ma. Klinkoszowie byli, Piask tak chodził i Węsierskich.
- Tak, ale nie byli prowadzący.
- ale nie byli pro… Tu mój mąż najbardziej.
- Bernard, jak szwagier umarł, wtedy ja tam chwilowo tez prowadziłem, nie, ale to tak chwilowo. Wtedy ja się tego, bo ja musiałem do pracy iść. Ja nie mogłem się zwolnić i iść na pustą noc, nie. To nie dało tego, albo dzień urlopu trzeba było wziąć. Jak z rodziny ja wziąłem swojej, wtedy ja wziąłem dzień urlopu, nie, to wiadomo, ale jak są obcy to nie można…
- Bo mój mąż był taki bardziej, on, jemu mówili, że będzie to, i on sobie dobierał tak sobie. On wiedział, że…
- Dobierał to raz, a drugi raz on miał dwadzieścia cztery na czterdzieści osiem godzin służbę, tak. Wtedy on mógł sobie pozwolić na to, a nie, wtedy on się wymienił.
- Tak, tak, ale dobierał sobie mężczyzn tych, co lubił z nimi śpiewać, bo on mówił, były takie zdarzenia, no bo tak, no jak jest poczęstowanie, nie, wtedy i przecież kieliszkiem jak na Kaszubach. To było, tu Hincki to raz było, a on mówi: „No nie”, on mówi, „Wiecie wy co? Teraz idziemy do domu, bo teraz my niedługo będziemy Szła dzieweczka”. […] Zdrowaśka w międzyczasie było mówione za duszę ta i za tych z rodziny dusze w tym czasie było śpiewane.
- o Dwunastej był Anioł Pański zaśpiewany, wieczorem, w nocy, nie.
- Anioł Pański zaśpiewany.
- Wtedy to jest pieśń obowiązkowa już na pustej nocy śpiewana, nie.
- I wtedy Już cię żegnamy, jak oni już kończyli.
- To jest ostatnia pieśń, nie.
- To jest Już cię żegnamy. On idzie do swojego domu i to jest też, bo u nas w kościele teraz takie wprowadzenie też jest, jak to mówią, organista też, jak już to…
- Było wiele pieśni takich ustalonych już od pokoleń, że te były śpiewane obowiązkowo. […] Ja bym nie śpiewał bez śpiewnika.
- Tak, to, inne tam było Serdeczna Matko, Kto się w opiekę śpiewane tam było.
- To też, tak. […] Jak się szło, z domu wychodziło.
- jak się szło z domu
- na schodach trupa wystawiają z domu rodzinnego, wtedy się śpiewa Kto się w opiekę. I całą drogę śpiewają Kto się w opiekę.
- wtedy Serdeczna Matka,
- wtedy Serdeczna Matka, jak dojdą do kościoła. To było podstawowe pieśni. […] Z domu wtedy mężczyźni są wybrani już wieczorem,
- przez rodzinę
- jak jest pusta noc, przez gospodarza tego domu, wybrani są ze wsi czterech, czy sześciu mężczyzn, nie, i „Wy będziecie nieśli”.
- Bo przedtem były mary, bo teraz oni niosą tak, a przedtem były tu u nas takie mary, oni mówią, były cięższe od tego trupa, co ten, że tak one były ciężkie, bo przed, a teraz te łapiduchy przyjeżdżają, jadą, to, a teraz, teraz i, a kiedyś nie, kiedyś było niesione. Mężczyźni nieśli, tak, i obrazy, wszystko szło. Tam nie było żadnej tam, żadnych trąbek, niczego tam nie były, jak to się mówi, tak normalnie było. Przez to ja też zawsze mówię, jak ja zawsze mówię, jak ja umrę, a umrzeć muszę, to ja mam tyle wnuków i prawnuków, to ja chcę, że oni mnie zanieśli, a oni mówią: „Po śmierci tam, jak to się mówi, nie”, a ja mówię, ale zwykle tak mówi: „A babcia, czy mama miała takie życzenie”. Też są takie, ja mówię. Zanieść na cmentarz – rodzina, wszystko, ale wpuszczać do grobu, że wtedy przystąpili obcy.
- Nie.
- Tak, tak tu, no jeden czas…
- Ale przecież Marek przecież był, rodzina.
- No teraz już, to nie, ale jeden czas, wtedy były nie swoja rodzina, wtedy obcy.
- A czemu?
- No, bo to mówili tak,, że może wziąć z tyłu, iść z tyłu, dalej, a to nie, to, bo ja to mam. Czech, të nie masz na to zwróc…, ale teraz tego nie ma. Teraz tego nie ma, ale jeden czas to było, także [?] tu odeszli, bo to byli tego Wińczewskiego Staszka. Ta rodzina odstąpiła i inni dostąpili, i wpuścili.
- Krysia, wiesz ty, kto teraz wpuszcza? Wiesz ty, kto wpuszcza? Silnik elektryczny.
- Tak, tak. Teraz podobno jest
- Nie podobnie, tylko fakt. […}
- Nogami wychodzi.
- Na cmentarzu jest człowiek pochowany przeważnie w kierunku kościoła.
- Nogi.
- Nogi idą.
- Jak jest, a przede wszystkim, bo tak mówią, a ksiądz.
- Pani rozumie, tak? Na cmentarzu, kościół jest tu tak, dajmy na to na środku. To nie są tak chowani, żeby tam, tylko nogami tu w tę stronę. […]
- Zapalić gromnicę i w rękę mu dać, i pomóc mu ją trzymać, bo on ją jeden trzyma i gromnicę chwilę. To dość długo trzymał, po czym on trzymał, trzymał, trzymał i wtedy naraz się to, zgasił.
- Poczekaj, ja to teraz powiem. Pani to się spytała, to tak: rodzina siedzi, mówią różaniec. Po trzykroć, czy czterykroć on oddycha i tak już wtedy już z przerwami dużymi. Ten trzyma mu gromnicę. On ma, dłoń jego trzyma tę gromnicę, ale jest non stop mówiony pacierz, albo jest śpiewany, nie. To jest takie wzruszające wtedy, ale, i to jest prawda, także wszyscy wtedy się modlą.
- I przeważnie najbliższa rodzina jest tak wkoło niego tak. […]
- Gospodarz, obojętnie, czy to był gospodarz, czy to był no członek rodziny. To, jak on był wynoszony z domu rodzinnego, wstawiony na wóz, to było pilnowane, żeby wszystko bydło stało.
- Iść spędzić.
- W chlewach, nie. Do chlewa wejść i wszystko, co tam jest, tego, żeby to spędzić.
- Żeby zwierzęta gospodarskie stały, nie.
- Tak było.
- A tu, właśnie tu…
- No teraz może też tak jest, ale…
- też jest, a zaraz tu u Stacha…
- bo teraz przeważnie w kostnicach są. Teraz tam w domu tego nie robią, ale tak, jak na podwórku w domu inwentarz musiał być spędzony. […] Tak. To ja mogę powiedzieć, bo jak mama umarła moja, wtedy tata był, został sam w domu i miał krowy, świnie, prosięta tam jeszcze były, a moja żona, bo my mieszkamy, blisko siebie my mieszkaliśmy, nie, wtedy moja żona chodziła doić krowę, krowy, nie. To ona przyszła i powiedziała: „Czechu”, ona mówi, „no po prostu jak człowiek siedziała ta maciora. Prosięta pierś od niej ciągnęły, a ona co chwilę tak m, m”. Ona mówi: „Normalnie, jakby ze mną gadała. Wtedy ja się, dostałam taki stres”. I to ja mogę to, co nieboszczka mówiła, nie. To może było wzruszające dla niej, nie, bo ona tak normalnie siedziała tak przeważnie, jak to mówiąc, ona się położy, nie, a tak siedziała, i ja te krowy. Ona mówi: „Ja się naprawdę przestraszyłam”. […] Pies wyje, przeczuwa. Wyje przy budzie, czy jest uwiązany, czy co, albo na schodach siądzie i tak wyje, bo jak ja tak nieraz na akordeonie zagrałem, tak, wtedy pies też tak wyje, tak, ale ja byłem do tego przyzwyczajony, nie, to tam jest, ale jak tak b® miał ktoś umrzeć we wsi, czy coś, wtedy to jest, pies przeczuwa.
- A jak rolnik, jego pan umrze, taki związany z psem, to pies idzie na noc do grobu, leży i…
- Tak, tak. To nasz proboszcz umarł tak. Pierwszy proboszcz tak teraz po wojnie był, Węgielewski, był, miał takiego psa sobie przyswojone, że ten, jak on umarł, to on chodził na cmentarz. I tam na tym cmentarzu został. I tu wszędzie jeszcze drugi taki wypadek był. Cebula, on woził, wiesz, w pogotowiu w Kartuzach on jeździł tu, nie, taki znajomy, bo to tak ci kierowcy byli znajomi tacy, nie. Jeszcze moja kobieta tam, w Stężycy też oni tam są pochowani i też. Wtedy tam taka starsza kobieta mówiła: „Ten pies tu jest już dwa tygodnie”, ale, a ja mówię: „Co, on nie zdechnie”? „Nie, bo on idzie do domu na obiad. On wie mniej więcej i on idzie na obiad. Wtedy tam się nażre, może mu i wtedy on przyjdzie z powrotem”. I raz on był zdechnięty. Człowiek ma rozum, świadomy i on prosi o to, to ten drugi jest też, ma to samo, ten rozum ma świadomy, że powinien go w tym pochować. Taki jest mój. Było takie zdarzenie, że pochowali, a syn był w wojsku. I tatę pochowali, a on miał jeszcze za kawalera schowane pieniądze w nowym ubraniu i to ubranie pochowali, „My weźmiemy tacie jego ubranie”. Oni go pochowali, on przyjechał z urlopu, to było za komunę, bo go nie puścili, bo to tak było trudno. Choć na pogrzeb nie puścili, nie. I przyjechał wtedy później po pogrzebie do domu i oni mówili: „My mu, my tacie daliśmy twoje ubranie, to, które było. To nowe, co ty sobie miałeś kupione”. Wtedy on mówi: „Mój Ty Panie. Ja tam miałem pieniądze”. Tak, no i to, ale to są fakty, nie. I do proboszcza, i proboszcz mówi: „Nic ja z tym nie chcę mieć wspólnego. Co chcecie, to zróbcie”. […] Rompa, Rompowa była umyta i wtedy oni na ten temat tam gadali: „Co wy zrobiliście z tymi ubraniami”, nie, a ta mówiła: „My je wszystkie spaliliśmy”. I to mi, dlatego ja to tak wiem, że spalili. Tak, a kto inny, kto inaczej zrobił, to mógł zrobić inaczej, nie, ale tej zasady byli ci starsi ludzie, że tego nie używać. To spalić i tam… Te powłoki też, ta pościel była zwinięta i to było spalone, i koniec. […] Różaniec,
- książeczka pod co, ja miałam. Książeczki, nowa książeczka była i wyrwana pierwsza strona, ostatnia kartka, w środku kartka i z przodku, także on czytał zawsze na około.
- Tego ja jeszcze nie słyszałem.
- Tak, tak było z lat i tak ludzie starzy, i…
- Ja tylko wiem, że różaniec, albo, co było, obrazek otrzymany na kolędzie, ten był położony, ale tam… Książeczka oczywiście może być włożona, ale żeby kartki? Tego ja jeszcze nie słyszałem.
- To, że kartki. Ja mam i co to, co jeszcze chciałam, aha, i z gromnicy, ze świecy, to pani na pewno słyszała.
- Krysia, teraz ty to już czary gadasz.
- Czary, no ale pani to słyszała?
- Tak, że kładą to?
- Już teraz tylko zrobić krzyżyk, z tego zrobić, idzie ciężko, bo, jak ta gromnica jest taka letnia tak w tym czasie, a jak to jest prawdziwy mróz, to się rozłamywało. I wtedy to się prawdziwy krzyżyk i ten krzyżyk się położy temu człowiekowi. […]
- Gdy on ópim był, wtedy on i tak swoje zrobił. A u nas, chwileczkę, u Richerta brat, to ucinali głowę, odkopywali, ucinali głowę i do nóg stawiali, tak, albo się dostał do dzwonów i dzwonił, tak. To tak daleko, jak dzwony były słyszalne, tak umierali. […] To też było przez płot stawiane. Nie było on główną bramą wprowadzany i był pochowany w ostatnim miejscu na cmentarzu. Był, miejsce było tam, gdzie były dzieci nieochrzczone pochowane, i był ten, co się powiesił był pochowany, co samobójstwo popełnił, no.
- Tam w kąt, a teraz nie ma tego. Teraz jest pochowany.
- No, bo teraz co. Cmentarz nie należy do kościoła, do księdza. Cmentarz należy do, jest komunalny, jest gminny i oni decydują. Nie ma teraz tego, żeby ksiądz przyszedł, ani tego. Teraz jest całkiem inaczej, nie, ale raz kiedyś tak, jak ja mówię, było.
- Na poświęcenie ani nie idą.
- Jeszcze już teraz na końcu, Węgielewski przyszedł, u nas koło figury była przywieziona i on pokropił. To tak, ale zaniósł i prosto na cmentarz, i msza była w kościele, albo w innym dniu, albo w innym. Tak było, ale nie, ksiądz nie szedł na cmentarz.
- A teraz nie ma tego. Teraz jest normalnie. Teraz nie ma. Nie ma ani tego zaznaczone, że samobójstwo, czy coś, czy [?]. Nic nie ma, także… […] No przedtem były trzy doby. To już były przepisy tam, żeby szybciej, a teraz umrze dziś i nawet dziś, zbyty drugiego dnia, a tak cztery dobry, cztery dni tak przeważnie to były.
- Jak ja mówię, była na deskę położona, okna były zawieszone, słońce nie dochodziło, wanny stawiane były pod spód z wodą i woda była wtedy wymieniona. Tę jedną wymienił, drugą wlał, zimną, żeby chłodziło. Przecież chłodni żadnych nie było wstawiane. Tak było robione. W dzisiejszych czasach to już nie ma problemu, bo do kostnicy. A tu było domowym systemem, bo jak ja mówię. Na deskę położone, na słupkach. Wanienka z dołu była. Przecież tak mama była też.
- No jak w Budziszewie brat. No ten był też w kostnicy, ale tam nie było mrożonej kostnicy. I wtedy była stypa. Stypa była w domu. Ci, co do do domu, goście i tam jacyś znani do domu, a teraz jest, do restauracji idą i kto kogoś stać, jak to się mówi, a kogo nie stać, to ten nie może. Zależy, jaka rodzina, nie. Przyjdą do domu i… Nie jest wszystkich stać, bo już teraz oni cztery tysiące oni dawają, to za cztery tysiące nie pochowie. […]
- Feretrony idą, nie, idą całkiem do przodu, a wtedy już ksiądz i trumna, i wtedy.
- Teraz już tych nie ma obrazów u nas,
- no, ale chorągwie idą. […]
- To zależy kto, ale przeważnie przy krzyżu przystanęli, albo jak wzdłuż zagrody tego przechodzili, tak musieli, też przystanęli i obrócili się nogami. Tak robili, a teraz…
- No u nas to, że do krzyża dojdą i staną chwilę, i ksiądz przychodził do figury. Tam z tej strony wsi krzyż jest, koło krzyża staną, ksiądz przyjdzie i wtedy wprowadzenie do kościoła. A no, teraz kostnicy, nie. Teraz to jest…
- Ale tak było, jak pani mówi, że się pożegnać, nie, żeby się pożegnał z tym tak…
Fragmenty relacji
