Relacje
Krystyna Czesław Jereczek
Ti lëdze bëlë w lagrze. / Ci ludzie byli w lagrze.
Komentarz
Niemcy w czasie II wojny światowej utworzyli rozbudowany system obozów, tzw. lager, który służył jako narzędzie terroru, eksterminacji i wyzysku gospodarczego. Były to głównie obozy pracy, koncentracyjne i jenieckie.
CSB
- Bò jegò kòbiéta, a mój brat, to bëlë brat ze siostrą, bò më bëlë mienioné, jak to mówią. […] A to bëła takô, no nie, pòwiédzmë, më przez nich òstelë. No më wierzëlë, chòdzëlë do kòscoła.
- Pani, ti lëdze bëlë w lagrze. Jednôsceosobowô rodzina. I terô jô pani pòwiém jedno, co, jak Kaszëbi są… Przëwiozlë jich do lagru na spis ewidencji. Jednaście rodzina, jednaścieosobowô rodzina, spis ewidencji. To wiedno òjc tedë szedł, nié, ti rodzinë, i tak bëło, że, jak pòdpisze zgòdã, to za gòdzënã samochód stoji i jadą dodóm na swòjã ojczyznã.
- Nazôd.
- A òn pòwiedzôł, ten teściu, to béł nasz teściu té ten, nié, bò to kòbiétë, tej siostry mojej teściu mówi tak, pani, „Jô Pòlakã béł, jem i òstanã,
- chòc òddóm żëcé, ale nie zmieniã”.
- òstanã. To jô so móm zapisac do tëch, co òd mszi nama wzęlë ksãdza i zamòrdowelë, i nie wiadomo gdze? To jô móm terô sã do nich zapisac? Nié. To chòc më zdżiniemë wszëscë…”, té ten Niemc wstôł, bò òn béł tłumacz. Té ten Niemc wstôł i gò pòklepôł w tim lagrze tam i mówił: „Pòlôkã, Niemcã béł, jem, i òstanã”. Ten Niemc pòwiedzôł, że taczich lëdzy, òn mówieł, mało spòtikac.
- Òni bëlë [?], tak wierzący i praktykujący ta rodzëna bëła. Tu nie bëło w òkrąg tak. I tak tam richtich przeżëlë to, jo. Òni mówią, chòc żëcé, a nie, bò òni bë bëlë szlë zarô, a jednôsce sztëk jich bëło, ale pani òni bëlë rozdzelony, bò ti starszi bëlë do innégò lagru wzãti, bò ti mòglë robic, a mëma z tima dzôtkama miészima òstała w innym lagrze, w innym. I terô, jak przëszło dodóm jic, té òni szlë dodóm piechti, ale té to bëło tak dalekò. Czekôj, jô ni mògã przëlézc, gdze òni tam bëlë.
- W Potulicach.
- W Potulicach. To bëło dalekò i té te starszé dzéwczãta jaczisz jeszcze wzãłë i szłë. „Më jidzemë dodóm i kògòs przëslemë, żebë pò waji przëjachôł”, bò òna, mëma, szła z tima dwùma knôpikama i to, ale biszągama tak tima, nié to, szlë, i òna to, i wele òni, ti, a ten òjc jednak chùdzy doma, ale òne przëszłë dodóm. Tam przëszłë i mówią, żebë jechac, a òn mówi: „Òni są wëjechany”, że òni już jechelë, a wele òni sã minãlë i òni sã nie spòtkelë. I przëszlë òni do ti wsë, gdze òni, do Stãżëcë, ta matka z tima dwùma knôpama, a ten tata jich béł w sklepie, a ten knôp mówi, ten starszi, ale òn miôł sédem, czë wiele: „Mëma, mëma, nie je to nasz tata”? A òna mówi: „Wezże bądź cëchò”, òna mówi, „To je nasz…”. „Mëma, to je tata”. Nareszce òn, jak òni sã zgôdelë. Pani, pò trzech miesądzach sã nie pòznac, bò òni bëlë rozłączony. [?] ten béł w innym lagrze, ten, i òni so w sklepie spòtkelë téż z lagru, a òn béł dzéń, tam jaczis dzéń chùdzy, i ten knôp pòznôł tatã, a kòbiéta chłopa, bò òni sã nie pòznelë. Mùszelë so [?]. To bëło wstrząsającé. I jeden knôp jesz jim ùmarł przez to, przez przejedzenié mòżna pòwiedzec, bò terô mëma ùgòtuje, bò tam nic, pòrozkładłé, ale mój chłop gôdôł, taczé menaszczi wòjskòwé òni mielë, i terô mëma ùgòtowa bùlew i każdi so ùpchôł pełno tam do, jo, òni zdebliszczkò zjedlë i dali nie szło, bò tak òn béł. Tak żôłądk béł to i ten zachòrowôł i dzewiãc lat òn béł, i ùmarł òd tegò, że òn to zjôdł i to bëło za wiele. Òni przë tim, straszné to, wszëscë. Nicht nic jim nie przëniósł, abò rozkradlë mielë to swòji lëdze, ze wsë lëdze, co pò nich. I òni to mają bardzo przeszłé, przeżëté. Té ten tata przëszedł. Ten tata zachòrowôł jima jeszcze i òni tatowi nie tam nie pòwiedzelë, że jim tam. To bëło… Lëdze mają wiele przeszłé. Mają wiele przeszłé.
PL
- Bo jego żona, a mój brat, to byli brat ze siostrą, bo my byliśmy mienieni, jak to mówią. […] A to była taka, no nie, powiedzmy, my przez nich zostaliśmy. No my wierzyliśmy, chodziliśmy do kościoła.
- Pani, ci ludzie byli w lagrze. 11-osobowa rodzina. I teraz ja pani powiem jedno, co, jak Kaszubi są… Przywieźli ich do lagru na spis ewidencji. Jedenaście rodzina, 11-osobowa rodzina, spis ewidencji. To zawsze ojciec wtedy szedł, nie, tej rodziny, i tak było, że, jak podpisze zgodę, to za godzinę samochód stoi i jada do domu na swoją ojczyznę.
- Z powrotem.
- A on powiedział, ten teść, to był nasz teść wtedy ten, nie, bo to żony, tej siostry mojej teść mówi tak, pani, „Ja Polakiem byłem, jestem i zostanę,
- chociaż oddam życie, ale nie zmienię,
- zostanę. To ja się mam zapisać do tych, co od mszy nam wzięli księdza i zamordowali, i nie wiadomo gdzie? To ja mam teraz się do nich zapisać? Nie. To chociaż my zginiemy wszyscy…”, wtedy ten Niemiec wstał, bo on był tłumacz. Wtedy ten Niemiec wstał i go poklepał w tym lagrze tam i mówił: „Polakiem, Niemcem byłem, jestem i zostanę”. Ten Niemiec powiedział, że takich ludzi, on mówił, mało spotkać.
- Oni byli [?], tak wierząca i praktykująca ta rodzina była. Tu nie było w okręgu tak. I tak tam naprawdę przeżyli to, tak. Oni mówią, choć życie, a nie, bo oni by byli szli zaraz, a jedenaście sztuk ich było, ale pani oni byli rozdzieleni, bo ci starsi byli do innego lagru wzięci, bo ci mogli pracować, a mama z tymi dziadkami mniejszymi została w innym lagrze, w innym. I teraz, jak przyszło do domu iść, wtedy oni szli do domu piechotą, ale wtedy to było tak daleko. Czekaj, ja nie mogę przyjść, gdzie oni tam byli.
- W Potulicach.
- W Potulicach. To było daleko i wtedy te starsze dziewczęta jakieś jeszcze wzięły i szły. „My idziemy do domu i kogoś przyślemy, żeby po was przyjechał”, bo ona, mama, szła z tymi dwoma chłopczykami i to, ale rowami tak tymi, nie to, szli, i ona to, i o oni, ci, a ten ojciec jednak szybciej w domu, ale one przyszły do domu. Tam przyszły i mówią, żeby jechać, a on mówi: „Oni wyjechali”, że oni już jechali, a o oni się minęli i oni się nie spotkali. I przyszli oni do tej wsi, gdzie oni, do Stężycy, ta matka z tymi dwoma chłopczykami, a ten tata ich był w sklepie, a ten chłopczyk mówi, ten starszy, ale on miał siedem, czy ile: „Mama, mama, nie jest to nasz tata”? A ona mówi: „Weźże bądź cicho”, ona mówi, „To jest nasz…”. „Mama, to jest tata”. Nareszcie on, jak oni się zgadali. Pani, po trzech miesiącach się nie poznać, bo oni byli rozłączeni. [?] ten był w innym lagrze, ten, i oni się w sklepie spotkali też z lagru, a on był dzień, tam jakiś dzień szybciej, i ten chłopiec poznał tatę, a kobieta męża, bo oni się nie poznali. Musieli sobie [?]. To było wstrząsające. I jeden chłopiec jeszcze im umarł przez to, przez przejedzenie można powiedzieć, bo teraz mama ugotuje, bo tam nic, rozkradzione, ale mój mąż mówił, takie menażki wojskowe oni mieli, i teraz mama ugotowała ziemniaków i każdy się upchał pełno tam do, tak, oni źdźbło zjedli i dalej nie szło, bo tam on był. Tak żołądek był to i ten zachorował i dziewięć lat on był, i umarł od tego, że on to zjadł i to było za dużo. Oni przy tym, straszne to, wszyscy. Nikt nic im nie przyniósł, albo rozkradzione mieli to swoi ludzie, ze wsi ludzie, co po nich. O oni to bardzo przeszli, przeżyli. Wtedy ten tata przyszedł. Ten tata zachorował im jeszcze o oni tacie nie tam nie powiedzieli, ze im tam. To było… Ludzie wiele przeszli. Wiele przeszli.
Fragmenty relacji
