Relacje
Krystyna Czesław Jereczek
Ósmégò marca bëło tu wyzwolenie Rusków./8 marca było tu wyzwolenie Rosjan.
Komentarz
Tematyka wyzwolenia Polski przez Armię Czerwoną w 1945 roku, sytuacji katolików i ewangelików oraz przejmowania majątków poniemieckich to obszar naznaczony traumą wojenną, zmianami granic i głębokimi przeobrażeniami społecznymi.
CSB
- Jô chòdzył, za Niemca rozpòcął w sztërdzescë, szesc lat, jak jô miôł. Tedë to bë bëło szesc lat. Cëchò, w którym roku to bë wëszło? Sztërdzescë trzeci. Té jô szedł do pierszi klasë, bò za Niemca më chòdzëlë òd szesc lat do szkołë już. Nié òd sédem jak w Pòlsce bëło, tilkò òd szesc lat. I do sztërdzescë piątégò rokù. Té to bëła, w marcu sztërdzescë piątégò rokù tu bëło wyzwolenie przez Sowietów, jo? I té bëła koniec szkòłë na pewien czas. Dokładno to tak gdzes bëło, dokładnie nié, no ale gdzes do września. Té më zaczãlë òd września no nowo chòdzëc, ale té już do pòlsczi szkòłë. Tedë z tim jãzëkã to bëło… Abecadła jô sã naùcził w piąti klase dopiérô. Jô tilkò pò niemieckù gôdôł, bò ù nas doma mòji rodzice mówilë perfekt po niemiecku, bò tata skùńcził niemiecką szkòłã w Bëtowie. Nié Bëtów, w Pòmańskù. To je…
- W Półcznie.
- kilka kilométrów przed Bëtowã. Jo, w Półcznie. A Pomańsk to to bëła, tedë òni pózni tam, cotka tam jednak mieszka. Jô sã…
- Òni co chwilã mie… tam, mieszkelë tam.
- Jo, także tata chòdzył do szkòłë w Półcznie, dlôtegò òn tak mówił perfekt pò niemieckù, nie. I òn miôł skùńczoné wszësczé klasë niemiecczé. Mëma téż w tëch latach. Mëma téż pò niemieckù. Ù nas doma nie bëło w tamtëch latach gôdóné pò pòlskù, a jak gôdała pò pòlskù, nié, tedë pòdczas wòjnë chòdzëlë pòd òkna, słëchelë Niemcë. I té òni klepelë: „Frau Jereczek! Pò niemieckù mówi sã, a nié pò pòlskù”. Më mielë òbrazë Serce Jezësa i Serce Mariji. I té jeszcze taczi òbrôzek jeszcze środkowi to są, nié. Są te wialdżé òbrazë. Mòże pani tak pamiãtô jesz tak. I tam béł napis: ofiarowanie Serce Jezësowé tak jak terô téż je. Rodzinë sã òfiariwałë, nié. I na tã jintencjã bëłë kùpioné te òbrazë, nié. I Niemcë kôzelë abò òbrazë zjąc, abò zaklejic. Té mëma zaklejała ta napisë pò pòlskù, co bëłë. […] Ósmégò marca bëło tu wyzwolenie Rusków, nié. Té Niemcë dzéń przed tim, wszëscë, osiemdziesiąt procent wëjachało. Nie bëło tu Niemców tedë, a ti, co òstelë, to Ruscë wpãdzëlë wszësczich w jedne, w jedno pomieszczenie, te kòbiétë, bò chłopów tu nie bëło w ogóle, bò chłopi bëlë albò na fronce, albò bëlë pòùcekłi tu stąd już, nié, a kòbiétë jeszcze bëłë z dzecami. Té òni dokazywelë. Tu béł taczi bùdink tu tam dzysô, gdze ten sklep je, a ù nas komendantura jeszcze ta ruskô i wòjskòwô, i pòlskô bëła, oficerowie bëlë. Dwùch Pòlôków i dwùch Rusków bëło, nié. Té te Niemczi sã do mëmë skarżëłë, co òni z nima wërôbiają, no,
- Ruscë.
- gwałtë taczé robilë òni tu, Ruscë. No i tedë òni pilnowelë tegò tam. Rozegnelë te, te kòbiétë szłë do swòjich domów, a òni tedë dozorowelë to, ale té za jaczis tidzéń mòże, té te Niemczi wszësczé wëjachałë. Tam béł stari bùdink. I w tim béł, tam to bëło. Ti Ruscë mielë spãdzoné te kòbiétë tam. Le Niemczi. Pòlczi to to, Pòlczi, jak òni chwëcëlë, té téż tam nie zwôżelë Niemczi a Pòlczi. Më bëlë tak barzi bezpieczny, bò ù nas sztab béł we wsë. W środku wsë më mieszkelë kòl kòscoła, té ù nas béł ten sztab. Té tam òni nie przëchòdzywelë. Òni wiedzelë, że tam
- ta całô służba.
- No jo, nadzorowôł tu wojskowy, ti oficerowie. Bëlë dwùch niemiecczich, dwùch rusczich i dwùch Pòlôków, jo. A ósmégò marca na wyzwolenie më sedzelë wszëscë òd gòdzënë trzecy pò obiedze w sklepie ù Pyrche, ù Niemca. To nas leżało tam, sedzało chiba szesc rodzën. No i z dzecami wszëscë, nié. Chłopów nie bëło, bò chłopi bëlë na wòjnie, abò, ale kòbiétë z dzecami. Nas, më bëlë jakò dzecë tedë i tam më sedzelë na bùlwach. Tam bëłë te pierzënë rozłożoné, wszëskò, i tam më gdzes do gòdzënë… Më tam bëlë tak gdzes do piąti pò obiedze. I té Ruscë przëszlë: Huri, huri! Té òni wrzeszczelë tam tegò. No, ale terô wszëscë są w dole, w piwnicë, i béł tu Młińsczi Bruno i bëła Agnesa. To bëło te starszé kòbiétë jeszcze taczé. No któż mùszi wëlézc i terô pòwiedzec, że më, tu są rodzinë w sklepie, nié. I nicht nie chcôł jic, bò każdi sã bòjôł tegò, no ale tedë sã zdecydowelë tu Bliznewskô, jo, i Agnesa Młińsczich, i Bruno Młińsczich. To ji brat béł. Ti wëszlë do górë i pòwiedzelë. I té już béł oficer pòlsczi téż tam u górë i tłómacził. No, tedë kôzelë wszësczim wińc do górë, wszëskò òstawic i wińc do górë, i té òni òdbezpieczëlë broń i szlë nazôd do sklepù, sprawdzëlë, bò wialdżi sklep to béł, nié, ale tak, że jak na gbùrstwie bùlwë bëłë w sklepie jeszcze, nié, bò to bëło to, werbòwané to bëłë sklepë. Nie bëło tam glëniané taczé, le to béł mùrowany bùdink taczi. I tedë jeszcze òstôł sedzec ten właściciel, taczi grëbi òn béł. Òn je tu pòchòwany na smãtôrzu. Jô gò dobrze tak jeszcze z pamięci móm. Pyrcha, bò òni mielë sklep z piwã, z alkoholem nié, ale za Niemca alkoholu Pòlôcë nie dostelë. To tilkò òn miôł piwò. Wino tam bëło ù nich, bò òni mielë taczi wiszink, jak to mówią, nazwelë przedtim, nié, z piwem, z winem, i z lemoniadą, bo orenżadë nie bëło, lemoniada. I béł Rusk, sedzôł. Ten, co ù niegò béł parobkã, ù tegò Niemca. Temù Niemcowi kôzelë wëlézc do górë ze sklepù i ten Rusk naskarżił na tegò, że ten Niemc gò bieł w czasie, jak òn ù niegò robił za tegò parobka. No i patrzta, òn gò wzãlë, wëprowadzył za chléw, tam za stodołã, i tam òni gò zastrzélëlë. I té dopiérô òni doszlë do tegò, że òn nawet, ten Niemc, miôł służoné w pòlsczim wòjskù. Té te dokumentë òni mielë, te papiorë w dwiérze wklészczoné, bo taczé dodatkowé dwiérze bëłë. I té, co sã wëdałë, i té òni żałowelë, że òni gò zabilë.
- A to nie bëło wcale prôwdą, że òn jegò krziwdzył, tegò parobka.
- Nié, nié. To tam…
- Lëdze wiedzelë, a…
- Mòże krziwdzył, mòże nie. Tegò më ni mòżemë pòwiedzec.
- Mòże òn mùszôł robic…
- To òn pòwiedzôł, i że òn miôł, no, robic. I tedë, bò ta Niemka jeszcze, bò òn béł z nim, ten Rusk béł jechóny z Niemcami ze Szimbarkù do Stãżëcë z wòjskã, bò tu je reszta wòjska. Jaczis tu òstałë i òni wzęlë tegò Ruska, tegò jako parobka i òn jich muszôł do Stãżëcë òdwiezc. I tu przed Szimbarkã już front béł i front òdebrôł jim i ji, temù Ruskòwi, te kónie. Jak to wòjskò, wzãło te kónie i wóz òni wzęlë i jachelë. Té ta Niemka jeszcze tak płaka, jak, bò òna tak przez nos gôda: „Mein God! Wo sind nasze Pferde”, nié, gdzie są, zostały nasze konie, a òn jeszcze, ten Niemc mówieł, nie, ten właściciel mówi: „Przestań, zostaw” on mówi, po niemiecku on to mówił, nié, żeby, co tam konie. Konie się drugie znajdą. Ważne, że Myher przëszedł, nié. Myher to béł ten Rusk. A ten gò jesz za piãc minut zdradzył. No i zabilë gò. No trudno. Je, bò tu je duży cmentarz ewangelicczi.
- [?] dzesãc sztëk zamòrdowelë.
- No to już bëło pózni, to dzesãc. Tedë, bò tu w każdi wiosce był cmentarz.
- Ale ewangelicczi?
- Ewangelicczi. Chòcô nie bëło kòscołów, ale béł
- Jo.
- Cmentarzë bëłë i bëło tu
- I nasz kòscół béł ewangelicczi z pòczątkù.
- Nasz kòscół béł katolëcczi. Ewangelicczi béł ten wialdżi kòscół. Sztërdzescë, w trzëdzescë dzewiątim rokù sédemnôstégò września, już tedë zabrelë. Skùńczałë sã msze w katolëcczim kòscele, bò òni ksądz, ksãdza wzęlë, Niemcë wzęlë i gò zabilë, i do dzys ni ma wiadomo, gdze gò zabilë.
- No, ale katolëcczi kòscół béł tam, gdze sala je.
- No jo, tam, gdze sala katecheticznô.
- Ten béł, to béł, a tam béł w salë.
- Tu béł kòscół ewangelicczi, a katolëcë mielë z bòkù kùpioné ten dom taczi wialdżi, co je, parafialny. To je dom terô parafialny. Tam béł katolëcczi kòscół. Takô wialgô kaplica to bëła zarazem pòwiedzec. Cała wialgô bëła, nié, i z tegò béł zrobiony kòscół. I to, to katolëcë mielë kùpioné w dwudziestym szóstym chyba roku – tysiąc dziewięcset dwudziestym szóstym. I pierszim ksãdzã, co tu béł, kuratorem tej parafii béł ksiądz Preis. Jô móm to zdjęcie jeszcze òd niegò. Jegò zdjęcie, jak òn sedzy. Biskup béł przëjechany.
- Ale tak richtich pózni parafiô bëła Gòrãczëno [?].
- To za Niemca.
- No jo. Tu tegò nie bëło, té…
- Më nôleżelë. To zlikwidowané bëło, jo, i to Gòrãczëno. Jak chtos ùmarł, czë cos, to przëjachôł z Gòrãczëna. A tak, dzeckò ùmarło, czë cos, to tu béł taczi upoważniony przez kuriã chłop starszi i ten chwòwôł dzecë.
- Pani cëkru ni móm wsëpóné.
- Pokropienie, nié, kùla wëkòpanô, pokropienie bëło tegò i normalnie òn pòchòwôł. […], bò më, parafiô tedë należelë, jak kòscół tu béł zamkłi nasz, ewangelicczi béł czinny, tilkò nasz zamklë. Té më chòdzëlë do Gòrãczëna i przëjãca, wszëskò, bëło w Gòrãczënie robioné. I do kòscoła, nasze obowiązek, jako do na mszy świetej, to do Gòrãczëna. […] Më przëszlë tu jako rodzina po osiemnastym roku, po zakończeniu I wojny światowej.
- Pò kaszëbskù…
- Pò kaszëbskù, jo, dobrze, bãdã mówił. I tedë òni, jak sã skùńcza pierszô wòjna swiatowô, tedë bëło wëdané taczé zarządzenie, że jak më ùzyskelë niepodległość Półwyspu Helsczégò. Hel, Pùck, Władysławowo, tu nasze rejonë, Kartuzë, tu te okręg, té ti Niemcë, co tu bëlë, mòglë, aż pòd Bëtowò, tu za Sulęczynem je granica, nié. Tam ti Niemcë mòglë jisc stądka tam, a Pòlôcë stamtąd mòglë przińc tu ugodowo, nié wojennie. I tedë naszi, mój dziadek przëszedł z tamtëch terenów z dzecami. Całô rodzina przëszła tu na Patułë, a ti z Patułów szlë tam na porozumieniu. I tu wiele bëło. Tu przëszlë tak, przëszlë Jereczkowie, Wińczewscë, Riszkowie. Kto to jeszcze béł… Òrganista ze Stãżëcë.
- Peplińsczi.
- Jo, Peplińsczi. Cëchò le, tu, wiele… Richertowie tu ze wsë, a ti Niemcë szlë tam, ale ti Niemcë, co tu mielë, taczi machtniészi bëlë gbùrze, ti òstelë tu, ale mùszelë płacëc optant. To znaczi sã w podatku gruntowym òni bëlë òbciążony, że za pobyt òni na tych terenach tu mieszkelë, bò më to tu, to tu terô òsta Pòlskô, nie, pò tëch sto piãcdzesąt latach, czë pò ile to tam bëło, nié, më pòdlégelë pòd niemiecczi pò zaborach, nié, a té, jak më wrócëlë, to tu wrócało do Pòlsczi, té òni mùszelë płacëc za pobyt tu. […] I to bëło płaconé w podatku gruntowym. Òni tegò tak nie, ale tak bëło zastrzegłé. […] I tak më pò wòjnie ùzyskelë te gòspòdarstwa. Terô pò sztërdzescë piątim rokù gòspòdarstwa òstałë pò nich, pò tëch Niemcach, bò terô òni, bëło tam Churchill, Roosevelt i Stalin pòdpiselë rozejm, jo. Wòjna sã zakùńczëła. Tedë Pòlskô òsta ùznanô jakò, bò Churchill jeszcze nie chcôł, że Pòlôcë mielë bëc Pòlôkama, nié. To tam, no to je historia téż tam. I tedë ti Niemcë, co tu bëlë, ten optant mielë płacëc, mùszelë wszëscë i Gdańsk, wszëskò, mùszelë do Niemców wëjechac. I té më, Pòlôcë, òtrzimelë te gòspòdarstwa, ale më te gòspòdarstwa mùszelë wëkùpic przez bank rolny na dwadzesca, czë piãcdzesąt lat, i to bëło wliczoné w pòdatkù i do pòdatkù bëło doliczoné ten dług, no i stopniowo bëło spłôconé. I terô më wszëscë òstelë właścielami tëch gòspòdarstwów. Za darmò nic nie bëło, bò niektórzy tak mówielë: Wa to pò Niemcach dostelë, jo, za darmò. Za darmò nié. Më to mùszelë spłacëc. Jô jeszcze w piãcdzesątim dzewiątim rokù bùdowôł na działce mòjich rodziców i jeszcze béł cãżôr w bankù rolnym, że jô mùszôł część jeszcze tam zapłacëc tegò kreditu, co jesz nie bëło spłaconé.
- Bò tu, to tu wszëscë [?] niemiecczé wszëskò.
- To wszëskò bëło niemiecczé tu, jo, téż.
- To béł gòspòdôrz, co służił ù gbùra, ù Niemca, i ten szedł, òstawił, i òn to wzął i òn gòspòdarził. I lata lateczné gòspòdarził i terô te, òn ùmrał, i ten jegò syn to pòsprzedôwôł, jak to sã mówi. To më do Pòtuł, tu drëdżi wsë, i gòspòdarkã wzęlë pò Niemcach. Tam już, ti Niemcë bëlë już jidzony precz, i té më wzęlë. Zamiast wząc taką bògatszą gòspòdarkã, co, bò pò tëch Niemcach òstało gòspòdarczi, tam òstałë, ale nasza mëma: „Nié, bò to je za drodżé. Bãdzemë, nie bãdzemë mielë za co mieszkac, za co zapłacëc”. Té më gdzes tam pòd Prziwidzã. Tam bëło wszëskò, tilkò wlezc. Tam bëłë i zwierzãta jeszcze i wszëskò, bògato. Nié, jechelë òbaczëc, bò tam, kùzynczi syn tam mieszkôł,
- Ale jesz jedno terô przerwiã.
- Jo.
- Mëma temù nie dała i nie chca sã zgòdzëc, bò Niemcë przińdą i òni nas zabiją.
- Jo, jo, i że to, w to niemiecczé nie chca wlézc.
- Z tegò względu. Më mielë w Gdini. Jô cë terô, në, dopòwiadôj, bò të…
- No jo, té të bãdzesz… Jo, i terô tam, té më bëlë ù tegò i jechelë, tata jechôł òbôczëc z mëmą. I tam, jô tam nie jecha. To tak pòd górã. ale tam bëło dëcht wszëskò, bò to, ti le bëlë chiba dzéń, czë dwa przed tim. Tam bëłë briczi, tam bëłë kònie. Tam bëło wszëskò. Të tam chiba téż té béł. Wszëskò, le wlezc i to. Nié, mëma nié, bò tu òni przińdą, òni nas zabiją. Té òni, Niemcë, przińdą nazôd, i to… I pòtem to rozkredlë. No tã zemiã tam pòtem chtos wzął i to, i także... Tu më przëszlë w to nôbiédniészé, tu to nie bëło nic na tim gòspòdarstwie ani richtich, mùszelë, ani pieca, ani niczegò tu nie bëło. I tak z biédë më zaczãlë.
- Tu òstôł ù nas, taczi béł Czuba, wialdżi gbùr. Tu w Szimbarkù béł Pyrcha. Téż tam pò, około, jak to mówią, ile tam, sto hektarów. Ti tam i tu ti dwòje gbùrze bëlë tu nôwiãkszi. Té z tegò gòspòdarstwa komuna zrobia w pięćdziesiątym pierwszym, drugim roku ù nas spółdzielniã produkcyjną i zemie wszësczé rozdzelëlë, że każdi gbùr tilkò mógł miec dwanôsce hektarów, a reszta, jak òn béł wiãkszi, to béł kułak. Béł nazwany kułakiem. No bogacz, nie. I òni zemie òdbiérelë, i dôwelë innym. Mòglë sobie dobiérac. Te mniészé gòspòdarstwa sobie mògłë, ale ni mògło bëc wiãkszé gbùrstwò, jak dwanôsce hektarów. I zrobilë spółdzelniã produkcyjną. Zrobilë tak jak kołchoz. Wszëscë razem robilë i òbrôbielë, ale to nie bëło długò. To bëło gdzes do, cëchò le, jo, sztërdzescë, piądzesątim dzewiątim. To tak bëło, òd piãcdzesątégò pierszégò do piãcdzesątégò ósmégò rokù te spółdzelnie istniałë i té to wszëskò zbankrutowa.
PL
- Ja chodziłem, za Niemca rozpocząłem w czterdzieści, sześć lat, jak ja miałem. Wtedy to by było sześć lat. Cicho, w którym roku to by wyszło? ;43. Wtedy ja poszedłem do pierwszej klasy, bo za Niemca my chodziliśmy od sześć lat do szkoły już. Nie od siedem jak w Polsce było, tylko od sześć lat. I do ’45 roku. Wtedy to była, w marcu ’45 roku tu było wyzwolenie przez Sowietów, tak? I wtedy była koniec szkoły na pewien czas. Dokładnie to tak gdzieś było, dokładnie nie, no ale gdzieś do września. Wtedy my zaczęliśmy od września na nowo chodzić, ale wtedy już do polskiej szkoły. Wtedy z tym językiem to było… Abecadła ja się nauczyłem w piątej klasie dopiero. Ja tylko po niemiecku mówiłem, bo u nas w domu moi rodzice mówili perfekt po niemiecku, bo tata skończył niemiecką szkołę w Bytowie. Nie Bytów, w Pomańsku. To jest…
- W Półcznie.
- kilka kilometrów przed Bytowem. Tak, w Półcznie. A Pomańsk to to była, wtedy oni później tam, ciotka tam jednak mieszkała. Ja się…
- Oni co chwilę mie… tam, mieszkali tam.
- Tak, także tata chodził do szkoły w Półcznie, dlatego on tam mówił perfekt po niemiecku, nie. I on miał skończone wszystkie klasy niemieckie. Mama też w tych latach. Mama też po niemiecku. U nas w domu nie było w tamtych latach mówione po polsku, a jak mówiła po polsku, nie, wtedy podczas wojny chodzili pod okna, słuchali Niemcy. I wtedy oni klepali: „Frau Jereczek! Po niemiecku mówi się, a nie po polsku”. My mieliśmy obrazy Serce Jezusa i Serce Maryi. I wtedy jeszcze taki obrazek jeszcze środkowy to są, nie. Są te duże obrazy. Może pani tak pamięta jeszcze tak. I tam był napis: ofiarowanie Serce Jezusowe tak jak teraz też jest. Rodziny się ofiarowały, nie. I na tę intencję były kupione te obrazy, nie. I Niemcy kazali albo obrazy zdjąć, albo zakleić. Wtedy mama zakleiła te napisy po polsku, co były. […] ósmego marca było tu wyzwolenie Rosjan, nie. Wtedy Niemcy dzień przed tym, wszyscy, 80% wyjechało. Nie było tu Niemców wtedy, a ci, co zostali, to Rosjanie wpędzili wszystkich w jedne, w jedno pomieszczenie, te kobiety, bo mężczyzn to nie było w ogóle, bo mężczyźni byli albo na froncie, albo uciekli tu stąd już, nie, a kobiety jeszcze były z dziećmi. Wtedy oni dokazywali. Tu był taki budynek tu tam dzisiaj, gdzie ten sklep jest, a u nas komendantura jeszcze ta ruska i wojskowa, i polska była, oficerowie byli. Dwóch Polaków i dwóch Rusków było, nie. Wtedy te Niemki się do mamy skarżyły, co oni z nimi wyrabiają, no,
- Rosjanie.
- gwałty takie robili oni tu, Rosjanie. No i wtedy oni pilnowali tego tam. Rozegnali te, te kobiety szły do swoich domów, a oni wtedy dozorowali to, ale wtedy za jakiś tydzień może, wtedy te Niemki wszystkie wyjechały. Tam był stary budynek. I w tym był, tam to było. Ci Rosjanie mieli spędzone te kobiety tam. Tylko Niemki. Polki to to, Polki, jak oni chwycili, wtedy też tam nie zważali: Niemki a Polki. My byliśmy tak bardziej bezpieczni, bo u nas sztab był we wsi. W środku wsi my mieszkaliśmy koło kościoła, wtedy u nas był ten sztab. Wtedy tam oni nie przychodzili. Oni wiedzieli, że tam
- ta cała służba.
- No tak, nadzorował tu wojskowy, ci oficerowie. Byli dwóch niemieckich, dwóch rosyjskich i dwóch Polaków, tak. A ósmego marca na wyzwolenie my siedzieliśmy wszyscy od godziny trzeciej po obiedzie w sklepie u Pyrchy, u Niemca. To nas leżało tam, siedziało chyba sześć rodzin. No i z dziećmi wszyscy, nie. Mężczyzn nie było, bo mężczyźni byli na wojnie, albo, ale kobiety z dziećmi. Nas, my byliśmy jako dzieci wtedy i tam my siedzieliśmy na ziemniakach. Tam były te pierzyny rozłożone, wszystko, i tam my gdzieś do godziny… My tam byliśmy tak gdzieś do piątej po obiedzie. I wtedy Rosjanie przyszli: „Huri, huri! Wtedy oni krzyczeli tam tego. No, ale teraz wszyscy są w dole, w piwnicy, i był Młyński Bruno i była Agnieszka. To było te starsze kobiety jeszcze takie. No ktoś musi wyjść i teraz powiedzieć, że my, tu są rodziny w piwnicy, nie. I nikt nie chciał iść, bo każdy się bał tego, no, ale wtedy się zdecydowali tu Bliźniewska, tak, i Agnieszka Młyńskich, i Bruno Młyńskich. To jej brat był. Ci wyszli do góry i powiedzieli. I wtedy już był oficer polski też tam u góry i tłumaczył. No, wtedy kazali wszystkim wyjść do góry, wszystko zostawić i wyjść do góry, i wtedy oni odbezpieczyli broń i szli z powrotem do sklepu, sprawdzili, bo wielki sklep to był, nie, ale tak, że jak na gospodarstwie ziemniaki były w piwnicy jeszcze, nie, bo to było to, werbowane to były sklepy. Nie było tam gliniane takie, ale to był murowany budynek taki. I wtedy jeszcze został siedzieć ten właściciel, taki gruby on był. On jest tu pochowany na cmentarzu. Ja go dobrze tak jeszcze z pamięci mam. Pyrcha, bo oni mieli sklep z piwem, a alkoholem nie, ale za Niemca alkoholu Polacy nie dostali. To tylko on miał piwo. Wino tam było u nich, bo oni mieli taki wyszynk, jak to mówią, nazwali przedtem, nie, z piwem, z winem i z lemoniadą, bo oranżady nie było, lemoniada. I był Rosjanin, siedział. Ten, co u niego był parobkiem, u tego Niemca. Temu Niemcowi kazali wyjść do góry z piwnicy i ten Rosjanin naskarżył na tego, że ten Niemiec go bił w czasie, jak on u niego pracował za tego parobka. No i patrzcie, on go wzięli, wyprowadził za chlew, tam za stodołę, i tam oni go zastrzelili. I wtedy dopiero oni doszli do tego, że on nawet, ten Niemiec, miał służone w polskim wojsku. Wtedy te dokumenty oni mieli, te papiery, w drzwi wkleszczone, bo takie dodatkowe drzwi były. I wtedy, co się wydały, i wtedy oni żałowali, że oni go zabili.
- A to nie było wcale prawdą, że on jego krzywdził, tego parobka.
- Nie, nie. To tam…
- Ludzie wiedzieli, a…
- Może krzywdził, może nie. Tego my nie możemy powiedzieć.
- Może on musiał robić…
- To on powiedział, i że on miał, no, robić. I wtedy, bo ta Niemka jeszcze, bo on był z nim, ten Rosjanin był jechany z Niemcami z Szymbarku do Stężycy z wojskiem, bo tu jest reszta wojska. Jakieś tu zostały i oni wzięli tego Rosjanina, tego jako parobka i on ich musiał do Stężycy odwieźć. I tu przed Szymbarkiem już front był i front odebrał im i jej, temu Rosjaninowi, te konie. Jak to wojsko, wzięło te konie i wóz oni wzięli i jechali. Wtedy ta Niemka jeszcze tak płakała, jak, bo ona tak przez nos mówiła: „Mein God! Wo sind nasze Pferde”, nie, gdzie są, zostały nasze konie, a on jeszcze, ten Niemiec mówił, nie, ten właściciel mówi; „Przestań, zostaw” on mówi, po niemiecku on to mówił, nie, żeby, co tam konie. Konie się drugie znajdą. Ważne, że Myher przyszedł, nie. Myher to był ten Rosjanin. A ten go jeszcze za pięć minut zdradził. No i zabili go. No trudno. Jest, bo tu jest duży cmentarz ewangelicki.
- [?] dziesięć sztuk zamordowali.
- No to już było później, to dziesięć. Wtedy, bo tu w każdej wiosce był cmentarz.
- Ale ewangelicki?
- Ewangelicki. Chociaż nie było kościołów, ale był
- Tak.
- Cmentarze były i było tu
- I nasz kościół był ewangelicki z początku.
- Nasz kościół był ewangelicki. Ewangelicki był ten wielki kościół. Czterdzieści, w ’39 roku 17 września, już wtedy zabrali. Skończyły się msze w katolickim kościele, bo oni ksiądz, księdza wzięli. Niemcy wzięli i go zabili, i do dziś nie wiadomo, gdzie go zabili.
- No, ale katolicki kościół był tam, gdzie sala jest.
- No tak, tam, gdzie sala katechetyczna.
- Ten był, to był, a tam był w Sali.
- Tu był kościół ewangelicki, a katolicy mieli z boku kupione ten dom taki duży, co jest, parafialny. To jest dom teraz parafialny. Tam był katolicki kościół. Taka duża kaplica to była zarazem powiedzieć. Cała duża była, nie, i z tego był zrobiony kościół. I to, to katolicy mieli kupione w ’26 chyba roku – 1926. I pierwszym księdzem, co to był, kuratorem tej parafii był ksiądz Preis. Ja mam to zdjęcie jeszcze od niego. Jego zdjęcie, jak on siedzi. Biskup był przyjechany.
- Ale tak naprawdę później parafia była Goręczyno [?].
- To za Niemca.
- No tak. Tu tego nie było, wtedy…
- My należeliśmy. To zlikwidowane było, tak, i to Goręczyno. Jak ktoś umarł, czy coś, to przyjechał z Goręczyna. A tak, dziecko umarło, czy coś, to tu był taki upoważniony przez kurię mężczyzna starszy i ten chował dzieci.
- Pani cukru nie mam wsypane.
- Pokropienie, nie, dziura wykopana, pokropienie było tego i normalnie on pochował. […], bo my, parafia wtedy należeliśmy, jak kościół tu był zamknięty nasz, ewangelicki był czynny, tylko nasz zamknęli. Wtedy my chodziliśmy do Goręczyna i przyjęcia, wszystko, było w Goręczynie robione. I do kościoła, nasze obowiązek, jako do na mszy świętej, to do Goręczyna. […] My przyszliśmy tu jako rodzina po ’18 roku, po zakończeniu I wojny światowej.
- Po kaszubsku…
- Po kaszubsku, tak, dobrze, będę mówił. I wtedy oni, jak się skończyła pierwsza wojna światowa, wtedy było wydane takie zarządzenie, że jak my uzyskaliśmy niepodległość Półwyspu Helskiego. Hel, Puck, Władysławowo, tu nasze rejony, Kartuzy, tu te okręg, wtedy ci Niemcy, co tu byli, mogli, aż pod Bytów, tu za Sulęczynem jest granica, nie. Tam ci Niemcy mogli iść stamtąd tam, a Polacy stamtąd mogli przyjść tu ugodowo, nie wojennie. I wtedy nasi, mój dziadek przyszedł z tamtych terenów z dziećmi. Cała rodzina przyszła tu na Potuły, a ci z Potuł szli tam na porozumieniu. I tu wiele było. Tu przyszli tak, przyszli Jereczkowie, Wińczewscy, Riszkowie [?]. Kto to jeszcze był… Organista ze Stężycy.
- Pepliński.
- Tak, Pepliński. Cicho, tu, wiele… Richertowie tu ze wsi, a ci Niemcy szli tam, ale ci Niemcy, co tu mieli, tacy bogatsi byli rolnicy, ci zostali tu, ale musieli płacić optant. To znaczy się w podatku gruntowym oni byli obciążeni, że za pobyt oni na tych terenach tu mieszkali, bo my to tu, to tu teraz została Polska, nie, po tych 150 latach, czy po ile to tam było, nie, my podlegaliśmy pod niemiecki po zaborach, nie, a wtedy, jak my wróciliśmy, to tu wróciło do Polski, wtedy oni musieli płacić za pobyt tu. […] I to było płacone w podatku gruntowym. Oni tego tak nie, ale tak było zastrzeżone. […] I tak my po wojnie uzyskaliśmy te gospodarstwa. Teraz po ’45 roku gospodarstwa zostały po nich, po tych Niemcach, bo teraz oni, było tam Churchill, Roosevelt i Stalin podpisali rozejm, tak. Wojna się zakończyła. Wtedy Polska została uznana jako, bo Churchill jeszcze nie chciał, że Polacy mieli być Polakami, nie. To tam, no to jest historia też tam. I wtedy ci Niemcy, co tu byli, ten optant mieli płacić, musieli wszyscy i Gdańsk, wszystko, musieli do Niemiec wyjechać. I wtedy my, Polacy, otrzymaliśmy te gospodarstwa, ale my te gospodarstwa musieliśmy wykupić przez bank rolny na dwadzieścia, czy pięćdziesiąt lat, i to było wliczone w podatku i do podatku było doliczone ten dług, no i stopniowo było spłacane.
- Bo tu, to tu wszyscy [?] niemieckie wszystko.
- To wszystko było niemieckie tu, tak, też.
- To był gospodarz, który służył u gospodarza, u Niemca, i te szedł, zostawił, i on to wziął i on gospodarzył. I długie lata gospodarzył i teraz te, on umarł, i ten jego syn to wysprzedał, jak to się mówi. To my do Potuł, tu drugiej wsi, i gospodarkę wzięliśmy po Niemcach. Tam już, ci Niemcy poszli precz, i wtedy my wzięliśmy. Zamiast wziąć taką bogatszą gospodarkę, co, bo po tych Niemcach zostały gospodarki, tam zostały, ale nasza mama: „Nie, bo to jest za drogie. Będziemy, nie będziemy mieli za co mieszkać, za co zapłacić”. Wtedy mu gdzieś tam pod Przywidzem. Tam było wszystko, tylko wejść. Tam były i zwierzęta jeszcze i wszystko, bogato. Nie, jechali zobaczyć, bo tam, kuzynki syn tam mieszkał.
- Ale jeszcze jedno teraz przerwę.
- Tak.
- Mama temu nie dała i nie chciała się zgodzić, bo Niemcy przyjdą i oni nas zabiją.
- Tak, tak, i że to, w to niemieckie nie chciała wejść.
- Z tego względu. My mieliśmy w Gdyni. Ja ci teraz, no, dopowiedz, bo ty…
- No tak, wtedy ty będziesz… Tak, i teraz tam, wtedy my byliśmy u tego i jechaliśmy, tata jechał zobaczyć z mamą. I tam, ja tam nie jechałam. To tak pod górę, ale tam było całkiem wszystko, bo to, ci tylko byli chyba dzień, czy dwa przed tym. Tam były bryki, tam były konie. Tam było wszystko. Ty tam chyba tez nie byłeś. Wszystko, tylko wejść i to. Nie, mama nie, bo tu oni przyjdą, oni nas zabiją. Wtedy oni, Niemcy, przyjdą z powrotem, i to… I potem to rozkradli. No tę ziemię tam potem ktoś wziął i to, i także… Tu my przyszliśmy w to najbiedniejsze, tu to nie było nic na tym gospodarstwie ani tak naprawdę, musieliśmy, ani pieca, ani niczego tu nie było. I tak z biedy my zaczęliśmy.
- Tu został u nas, taki był Czuba, duży rolnik. Tu w Szymbarku był Pyrcha. Też tam po, około, jak to mówią, ile tam, 100 hektarów. Ci tam i tu ci dwoje rolnicy byli tu najwięksi. Wtedy z tego gospodarstwa komuna zrobiła w ’51, ’52 roku u nas spółdzielnie produkcyjną i ziemie wszystkie rozdzielili, że każdy rolnik mógł mieć 12 hektarów, a reszta, jak on był większy, to był kułak. Był nazywany kułakiem. No bogacz, nie. I oni ziemie odbierali, i dawali innym. Mogli sobie dobierać. Te mniejsze gospodarstwa sobie mogli, ale nie mogło być większe gospodarstwo, jak 12 ha. I zrobili spółdzielnię produkcyjną. Zrobili tak jak kołchoz. Wszyscy razem pracowali i obrabiali, ale to nie było długo. To było gdzieś do, cicho, tak, czterdzieści, ’59. To tak było, od ’51 do ’58 roku te spółdzielnie istniały i wtedy to wszystko zbankrutowało.
Fragmenty relacji
