Relacje
Krystyna Czesław Jereczek
Tu òni są na smãtôrzu pòchòwóny w Szimbarkù./Tu oni są na cmentarzu w Szymbarku pochowani.
Komentarz
10 członków ruchu oporu z grupy "Gryf Pomorski" zostało zabitych przez niemieckich żandarmów w dniu 24 maja 1944 roku w Szymbarku. Zbrodnia ta była zemstą za morderstwo lokalnego Niemca, który wcześniej pracował jako strażnik w obozie Stutthof. Ceremonie pogrzebowe zamordowanych miały miejsce dopiero w maju 1946 roku, kiedy to ciała ofiar przeniesiono z miejsca egzekucji na cmentarz w Szymbarku. Wśród zamordowanych byli m. in. Bronisław Brunka oraz Stanisław Patoka. Na miejscu zbrodni stoi pomnik.
CSB
- Òni, òn béł, miôł sklep i w tim sklepie
- partizantka przëjecha i òkradła sklep.
- Chca òkrasc, ale…
- A chca i òni gò nie chcelë zabic. Tak przypadkowo. Òni mëslelë, òn leżôł z kòbiétą swòją w łóżkù tu w tim domu. To bëło w nocë, ò trzecy jaczis tam, czë ò drëdżi, i òn miôł kasã, wié pani, kasã pancerną taką małą, co te kastë, co òni mielë do pieniãdzy, nié. Òn jã miôł pòd łóżkã z pieniãdzama. I òn jã chwëcôł, chcôł wëcągnąc, i òna mù wëpadła z rãczi, a òni mëslelë, że òn bróń przeładowôł, i òni strzélelë, i gò zabilë, i tedë òn z kòbiétą leżôł, i òna le zawrzeszcza: „Mein God”!
- I za tëch òni dzesãc,
- i za tëch, za nich bëła, dzesãc Pòlôków bëło zabitëch.
- Z naszi rodzënë, nawet z naszi rodzënë tam miôł bëc i wszëstkò.
- Pani nie czëła ò tëch zamordowanych męczenników szymbarskich?
- A nasza mëma wiedza dokładnie, kto…
- I té òni chcelë ze mną wywiad przeprowadzëc, „bo my nie możemy tu dostać faceta, żeby tu jakoś, żeby to, coś pamiętał. Jô mówiã, „no ja coś pamiętam, bo byłem chłopcem” – jô mówiã. Myśmy siedzieli za piekarką u Szinków, nié, më wiedzelë wszëskò, jak òni nôprzód w sebie strzélôł, té òn chòdzôł, bò lëdze sã jesz dwigelë, nié, ti chłopi niektórzy, no doch dostôł w piersë, abò gdze, nié, i pòjedinczo gestapowiec z pistoletu kòżdégò òsóbno zabieł. I na wóz, i do lasu. I terô òni są na smãtôrzu pòchòwóny w Szimbarkù.
- Ale òni bë nie bëlë wiedzelë, gdze òni jich mielë, a matka sã dowiedza, że wëwiozlë tu i szła z bùrką jak to mówią, cepłim, bò mù bãdze zëmno. I szła lasem i widza…
- I tedë jô chcôł, òni chcelë ze mną wywiad przeprowadzëc. „Tu wszyscy są, wszyscy wiedzą, ale nikt nie był tu w tym czasie, jak òni jich zamord…”, ale jô mówiã: „Koło nas oni szli, koło wioski, we wiosce, koło nas”.
- A mëma…
- A w jaczim to bëło rokù?
- Sztërdzescë czwiôrtim. W 1944 roku.
- I ten Wolf tu prowadzył jaczis króm, jo, spółdzelniã?
- Jo, sklep jego, no jak to mówił, normalnie sklep spożywczy. I do niegò òni przëszlë i wzãlë tam mąka, taczé te podstawowé rzeczë i to. I przë tim kląbą òni gò zastrzélelë. Òni jesz ù nas, tam w tim wjezdze, òni, më bëlë, më nie spelë, ale mëma nie chca pòwiedzec, bò to tak pierszô, czë drëgô w nocë to bëła, a bò tu cyrk stojôł na placu przed kòscołã, nié, cały, no cały nié, le dwa lata òn tu stojôł. I òni pómpòwelë kòło, nié, jeden òd tëch partizantów, i té òn tak głosno mówił do tegò swòjégò koledżi, co tam béł: „Diabôł, że më gò mùszelë zabic”. Òni żałowelë sami, że òni gò zabilë.
- A to naszi lëdze zrobilë. To wcale partizantka nie zrobia.
- Jo, jeszcze to bëlë tu lëdze téż òd…
- A mëma pòzna nasza, bò widza przez… Jakbë òna bëła pòwiedza, té…
- Mëma znała wszëskò, bò mëma w sklepie rzeźniczym tu, tak jak to bëło za Niemca, òna [?] tam tegò, i sprzątała, nié, i to òna wiedza wszëskò, co òni tam to robilë, co òni tam... A, to tam…
- I òna wiedza i chto to béł, i co to bëło, i wszëskò òna wiedza. Nawet, jakbë òna bëła pòwiedza, té òni bë bëlë…
- Niech ziemia im będzie lekka. I tedë,
- ale òni tu jich mielë spãdzoné. Jedny ùceklë, zdążëlë, bò jedny mielë jeszcze bëc, ale ti zajachelë na dworzec, bò ti jachelë òd Somonina, òd Kartuz pòcągã, i té do Wieżycë i gôdelë: „Wa jedzta abò dali, abò wës… i nazôd, bò na waji czekają”.
- Jo, bò gestapowcë czekał na dworcu. Tu taczi Itrich béł. Òni gò tam mielë za jaczis, zamklë. Òni gò w tim dniu z Gdańska, z więzienia wëpùszczëlë, nié. Òni wiedzą. Gestapowcë już wiedzą, nié, że òn jedze tu, we Wieżicë òn wëléze. Òni
- czeklë za nim,
- a knôpi w Somoninie wlezlë do wagónu i mówielë. Òni wiedzelë, że òn przëjedze, że òn sã miôł. Òn wësôdł w Somòninie i wcale już nie jechôł i… Innym pòcągã jechôł tam za Kòscérznã. Tam sã ùkriwôł całą wòjnã, bò òni bë téż gò bëlë zabilë.
- A drëdżégò zabilë za tegò, co to mówił, że òn béł niepòtcëwi, ten Niemc, a té òni chcelë drëdżich dzesãc.
- Nié, tak trochã to wëchòdzywało tak mòżna pòwiedzec: òni wszëscë bëlë troszkã związani, jak to, do ti opozycji przed wòjną, do tegò Związku Zachodniégò. To béł taczi Związek Zachodni niem…, to béł… Dla Niemców më bëlë wrogami, nié. Do tegò Związku òni bëlë, a u Lipsczégò òni tã listã nalezlë.
- No…
- Kto to béł i té òni chwitelë tëch, co w tim Związku Zachodnim. Ti starszi lëdze wiedzelë, co to znacza. Më tam so dzysô sprawë nie zdajemë.
- Téż bë nie bëlë wiedzelë, gdze òni pòchòwelë jich tak od razu, a ta babcia, bò ten syn téż béł wzãti. I szła z tim cepłim, i szła przez las, i té patrza. I òni òdeszlë wszëscë, i òna szła krziż zaniesc.
- Wie pani co? Jo. Z cyrkù młodi knôp, dwadzieścia jeden lat miôł, i leżôł za świerkiem. I òbser…, widzôł wszëskò dokładnie, jak òni jich zabilë. I òn sã ùkriwôł przed tima gestapowcami, a ten gestapowiec za nim stanął za tim świerkiem i stojôł. To jak ten człowiek sã czuł terô, co to òbserwiwôł, jak òni jich tam? Òn mówi, wëszedł, przëszedł dodóm, to mëma gôda, na głos òn płakôł i wrzeszczôł, że òn już w żëcym w cyrkù nie bãdze wëstãpiwôł, bò òni mówią, że Pòlôcë Niemców zabijają, nié, a to je nieprôwdą. Niemcy Pòlôków zabijają, bò ten cyrk tu béł ze względu na, òn szedł z Anglii. Òni tam, to to taczi niemiecczi największy cyrk Krone, to béł Cirkus Krone. I òn tu, no to tu bëło taczé spòkójné miejsce. Òni tu stojelë w Szimbarkù osiem miesięcy mie so, czë, czë dłëżi nawet. Tu bëło kóni, zwierząt obcych taczich ten. Małpë, nie małpë, i słonie, i... Wszëskò òni tu mielë.
- Jo, òni wiãcy nie wëstãpòwelë.
PL
- Oni, on był, miał sklep i w tym sklepie
- partyzantka przyjechała i okradła sklep.
- Chciała okraść, ale…
- A chciała i oni go nie chcieli zabić. Tak przypadkowo. Oni myśleli, on leżał z kobietą swoją w łóżku w tym domu. To było w nocy, o trzeciej jakiejś tam, czy drugiej, i on miał kasę, wie pani, kasę pancerną taką małą, co te kasty, co oni mieli do pieniędzy, nie. On ją miał pod łóżkiem z pieniędzmi. I on ją chwycił, chciał wyciągnąć, i ona mu wypadła z ręki, a oni myśleli, że on broń przeładował, i oni strzelili, i go zabili, i wtedy on z kobietą leżał, i ona tylko krzyknęła: „Mein God”!
- I za tych oni dziesięciu,
- i za tych, za nich była, dziesięciu Polaków było zabitych.
- Z naszej rodziny, nawet z naszej rodziny tam miał być i wszystko.
- Pani nie słyszała o tych zamordowanych męczenników szymbarskich?
- A nasza mama wiedziała dokładnie, kto…
- I wtedy oni chcieli ze mną wywiad przeprowadzić, „bo my nie możemy tu dostać faceta, żeby tu jakoś, żeby to, coś pamiętał. Ja mówię, „no ja coś pamiętam, bo byłem chłopcem” – ja mówię. Myśmy siedzieli za piekarką u Szynków, nie, my widzieliśmy wszystko, jak oni najpierw w siebie strzelał, potem on chodził, bo ludzie się jeszcze podnosili, nie, ci chłopi niektórzy, no przecież dostał w piersi, albo gdzie, nie, i pojedynczo gestapowiec z pistoletu każdego osobno zabił. I na wóz, i do lasu. I teraz oni są na cmentarzy pochowani w Szymbarku.
- Ale oni by nie byli wiedzieli, gdzie oni ich mieli, a matka się dowiedziała, że wywieźli tu i szła z płaszczem, jak to mówią, ciepłym, bo mu będzie zimno. I szła lasem i widziała…
- I wtedy ja chciałem, oni chcieli ze mną wywiad przeprowadzić. „Tu wszyscy są, wszyscy wiedzą, ale nikt nie był tu w tym czasie, jak oni ich zamordo…”, ale ja mówię: „Koło nas oni szli, koło wioski, we wiosce, koło nas”.
- A mama…
- A w jakim to było roku?
- Czterdzieści czwartym. W 1944 roku.
- I ten Wolf tu prowadził jakiś sklep, spółdzielnię?
- Tak, sklep jego, no jak to mówił, normalnie sklep spożywczy. I do niego oni przyszli i wzięli tam mąkę, takie te podstawowe rzeczy i to. I przy tym klombie oni go zastrzelili. Oni jeszcze u nas, tam w tym wjeździe, oni, my byliśmy, my nie spaliśmy, ale mama nie chciała powiedzieć, bo to tak pierwsza, czy druga w nocy to była, a bo tu cyrk stał na placu przed kościołem, nie, cały, no cały nie, tylko dwa lata on tu stał. I oni pompowali koło, nie, jeden od tych partyzantów, i wtedy on tak głośno mówił do tego swojego kolegi, który tam był: „Diabeł, że my go musieliśmy zabić”. Oni żałowali sami, że oni go zabili.
- A to nasi ludzie zrobili. To wcale partyzantka nie zrobiła.
- Tak, jeszcze to byli tu ludzie też od…
- A mama poznała nasza, bo widziała przez… Jakby ona była powiedziała, wtedy…
- Mama znała wszystko, bo mama w sklepie rzeźniczym tu, jak to było za Niemca [?] tam tego, i sprzątała, nie, i to ona wiedziała wszystko, co oni tam robili, co oni tam… A, to tam…
- I ona wiedziała i kto to był, i co to było, i wszystko ona wiedziała. Nawet, jakby ona była powiedziała, wtedy oni by byli…
- Niech ziemia im będzie lekka. I wtedy,
- ale oni tu ich mieli spędzone. Jedni uciekli, zdążyli, bo jedni mieli jeszcze być, ale ci zajechali na dworzec, bo ci jechali od Somonina, od Kartuz pociągiem, i wtedy do Wieżycy i mówili: „Wy jedźcie albo dalej, albo wys… i z powrotem, bo na was czekają”.
- Tak, bo gestapowcy czekał na dworcu. Tu taki Itrich był. Oni go tam mieli za jakieś, zamknęli. Oni go w tym dniu z Gdańska, z więzienia wypuścili, nie. Oni wiedzą. Gestapowcy już wiedzą, nie, że on jedzie tu, w Wieżycy wyjdzie. Oni
- czekali na niego,
- a chłopaki w Somoninie weszli do wagonu i mówili. Oni wiedzieli, że on przyjedzie, że on się miał. On wysiadł w Somoninie i wcale już nie jechał i… Innym pociągiem jechał tam za Kościerzynę. Tam się ukrywał całą wojnę, bo oni by też go byli zabili.
- A drugiego zabili za tego, co to mówił, że on był niepoczciwy, ten Niemiec, a wtedy oni chcieli drugich dziesięć.
- Nie, tak trochę to wychodziło tak można powiedzieć: oni wszyscy byli troszkę związani, jak to, do tej opozycji przed wojną, do tego Związku Zachodniego. To był taki Związek Zachodni niem…, to był… Dla Niemców my byliśmy wrogami, nie. Do tego Związku oni byli, a u Lipskiego oni tę listę znaleźli.
- No…
- Kto to był i wtedy oni chwycili tych, którzy w tym Związku Zachodnim. Ci starsi ludzie wiedzieli, co to oznaczało. My tam sobie dzisiaj sprawy nie zdajemy.
- Też by nie byli wiedzieli, gdzie oni pochowali ich tak od razu, a ta babcia, bo ten syn też był wzięty. I szła z tym ciepłym, i szła przez las, i wtedy patrzyła. I oni odeszli wszyscy, i ona szła krzyż zanieść.
- Wie pani co? Tak. Z cyrku młody chłopaki, 21 lat miał, i leżał za świerkiem. I obserwował, widział wszystko dokładnie, jak oni ich zabili. I on się ukrywał przed tymi gestapowcami, a ten gestapowiec za nim stanął za tym świerkiem i stał. To jak ten człowiek się czuł teraz, co to obserwował, jak oni ich tam? On mówi, wyszedł, przyszedł do domu, to mama mówiła, na głos płakał i krzyczał, że już w życiu w cyrku nie będzie występował, bo oni mówią, że Polacy Niemców zabijają, nie, a to jest nieprawdą. Niemcy Polaków zabijają, bo ten cyrk był tu ze względu na, on szedł z Anglii. Oni tam, to to taki niemiecki największy cyrk Krone, to był Cirkus Krone. I on tu, no to tu było takie spokojne miejsce. Oni tu stali w Szymbarku osiem miesięcy mi się, czy, czy dłużej nawet. To było koni, zwierząt obcych takich ten. Małpy, nie małpy, i słonie, i… Wszystko oni tu mieli.
- Tak, oni więcej nie występowali.
Fragmenty relacji
