Relacje
Maria Gliwa
Czedës w kòżdim gòspòdarstwie bëłë òwce./Kiedyś w każdym gospodarstwie były owce.
Komentarz
Na swiãti Krziż òwce strziż! mówi kaszubskie przysłowie. Dzień 3 maja przed reformą liturgiczną Soboru Watykańskiego II był obchodzony jako Święto Znalezienia Krzyża Świętego. Właśnie w tym czasie, najczęściej raz do roku, odbywały się postrzyżyny owiec. Owczą wełnę, a najlepiej wełnã jak pierznã, po oczyszczeniu i gręplowaniu, przędło się na kołowrotku, który składał się z nastepujących części: skrzidełka, wiôldżé kòło, òs, słupiczi, nodżi, pòdôwaczk/parobk, wiązadło, reczczi. Ze skręconych włókien w nici można zrobić na drutach najcieplejsze skarpety - wełniané stréfle. Wełniany wãps ogrzeje w chłodne, zimowe dni.
CSB
Kółkò je zbùdowóné z drzewa. Są, je kòło, je sznur i są reczczi tam, gdze sã ta nitka jidze. I té je taczi, co nogą pòpichôsz i to sã krący wszëstkò. A chcąc, żebë prząsc wełnã, to so mùszisz jã nôprzód dobrze wëskùbac, żebë tam nie bëło żódnëch taczich wiórków òd słomë, òd tam jaczich, jak òwcë na dwòrze chòdzą, òd jaczich trôwów. To wszëstkò mùszi bëc nôprzód dobrze wëskùbóné i tedë so przãdze. To zależi na, jak to mô bëc. Czë to mô bëc na pòtrójny, czë na pòdwójny, nié, bò jak na pòdwójny, tedë to mòże bëc troszkã takô grëbszô ta nitka. A jak na pòtrójny, tedë to mùszi bëc całkiem ceniutkô takô. A naùczëc mie naùczała mòja babcza. To bëła mëminô mëma. I ta mie tegò naùczała, bò mie to czekawiało. Czemù to babcza tam tą nogą tam krący i to so krący, i ta nitka tam w to wlôżô, i jô bëła wiedno czekawô. Jô nierôz chòc palec wsadzała w te reczczi. Té jô dosta pò pazurach za to, że jô tak ni mia robic. No i tedë, jak babcza nie widzała, czë cos, to jô wiedno próbòwała. Tedë jak babcza widzała, że jô miała taką smykałkã do tegò, té òna mie naùczała. Té òna mie pòkazywała, jak to trzeba rozcëgac tã nitkã, żebë to tak fejno wëchòdzywało, żebë tak pòmału, pòtegò. I babcza mie tegò właśnie naùczała. No, a żebë miec taką wełnã, to trzeba miec nôprzód òwce. Òwce trzeba òberznąc. A nôlepi jak tak bëło, żebë wełna bëła takô fejnô ten, to jã, te òwce, jak jeszcze ta wełna bëła na tëch òwcach, nié, to më wiedno wstôwielë je do błotka i z błotka tą wòdą bëło mëté. Wiedno pò zëmie, bò té òne stojałë w chléwie. Té òne miałë taczi sklejoné tã wełnã, nié, i to trzeba bëło tak fejno òdmòczëc i wszëstkò wëmëc i to w tim błotkù bëło mëté, nié. No i té, jak òne tak pôrã dni chòdzałë, tedë ta wełna wëschła na ni, nié, i té mòżna bëło òbcënac. A wiązc tak samò, babcza mie naùczała, tilkò że kedyś nie bëło tak, żebë mòżna bëło jic do spółdzelni, kùpiec spice, nié, i tegò. Tegò nie bëło. To tata miôł zrobioné taczé spice òd spiców z kòła. Wiész, ò co chòdzy? “Jo, jo, jo”! Òd spiców z kòła, no i miôł tak fejno wëszlifòwóné te czëpë, żebë to nie hôczało, ani nie kaléczało, no i na tim mëma tam robiała z babczą, a jô, mie òni nie chcelë dac tëch, żebë jô nie zgùbiała, té jô so miała zrobioné z knëpelków taczé spice, nié. I tedë jak babcza widza, że jô jednak pòtrafiã to robiec, nié, i że òczka dobrze nawijóm i tegò, té òna mie dała swòje spice i mówiała: Tedë wez rób na spicach normalnych, a nié na tam na z drzewa, bò to doch sã lëchò robiało na tim, nié. No i tak jô so tegò naùczałam, nié. I tak robiã do dzysô. […] Kedyś w kòżdim gòspòdarstwie bëłë òwcë, bò to bëła podstawa do tegò, żebë miec na zëmã skarpétë, swétrë, i w kòżdim tim gòspòdarstwie, tak jak jô mówiã, w kòżdim gòspòdarstwie to bëła podstawa, że mùszała bëc ta òwca. Także to tam, nie bëło gòspòdarstwa, żebë nie bëło òwcë, nié, bò jeżeli chtos ni miôł òwcë, to fakt, to mùszôł kùpiec tã wełnã, nié, ale jeżeli so miało gòspòdarstwò, to wiadomo, że ta òwca tam so ùchòwała doma, nié, i także to bëła podstawa, żebë miec, bo kedyś ni mòżna bëło, nie szło so tak do sklepù tak jak terô, że wszëskò so kùpi, nié. Wszëskò kùpisz, tilkò mùszisz miec pieniãdze, a kedyś co, nic nie bëło tak, żebë, a pò drëdżé më mieszkelë nié w sami wsë, tilkò na pùstkach. I także më mielë i dalekò i do szkòłë i w ogóle do spółdzelni, nié, to tam… No nasze żëcé to tak so òpiérało na taczim… Co më sami przetwòrzëlë, to më mielë. […] Censzô nitka, jak bëła, to òna bëła zwijónô z trzech. Trzë taczé szpólczi trzeba bëło nakrãcëc ti wełnë, żebë dopiéru je złączëc razem. Tedë to bëło dopiéru łączoné razã. I té bëło taczé mòtowidło. Na to so zwijało tã wełnã. A tã grëbszą, jak so robiało pòdwójną, nié, i òna bëła grëbszô, to to szło na skarpétë z taczi gòrszi wełnë, a z ti lepszi, na pòtrójną to szło na swétrë, na bluzczi taczé, żebë to tak lepi wëzdrzało. […] No nôlepi palcama. Tak sã rozcągało, nié, i tak so palcoma skùbało. Pózni nastałë taczé gręplarnie, co òni to wiész tak, ale tedë ta wełna bëła takô pòmachtónô, takô pòrwónô, a jak palcoma, to òna bëła tak fejno tak wëskùbónô, takô delikatniészô. I nawet so jã lepi przãdło, bò jak òna bëła takô pòrwónô, to cë ùcekało, nié, co òna so tak nie rozcągała, tilkò to ùcekało w to kółkò. I także lepi bëło jak tak w ten palcoma bëła wëskùbónô niż na tëch, ale më tam przeważnie sobie wiedno skùbelë sami. Tam rôz, dwa to tam bëło wëskùbóné. Tam nie bëło tak. […] Òwcë bëłë przeważnie téż zabijóné na jeséń, nié, bò jeżeli òne bëłë na zymkù òbcynóné, nié, tedë ta, na ti skórze ta wełna bëła za krócziótkô i nierównô, bò to bëło òbcynóné nożiczkama. Té òna mùsza pòdrosnąc trochã i té dopiéru so jã òbcynało. To tak przeważnie pò żniwach, miedzë żniwama a bùlwama, nié, jak so kòpało. Tedë przeważnie bëłë zabijóné òwce. I jak jô mówiã na miãso przeważnie, nié. […] No më mielë, më tam ni mielë tak wiele òwców, taczégò stada, bò më mielë tam wszësczégò pò trochù. Tam bëłë i krowë i swinie, także òwce bëłë tak niedalekò domù, nié, także òne na noc przëchòdzywałë do swòji zagrodë tam i tam òne spałë i dostôwałë jeszcze żréc, jak bëła susza i już nie bëło trôwë, to òne tam jeszcze dostôwałë żréc i także më zagóniwelë òwce na noc dodóm, bò tam nierôz czë psë, czë cos gòniałë, ùżarłë, a tak to przënômni bëło zamkłé, doma i té wiadomo, że temù so nic nie stało.
PL
Kołowrotek jest zbudowany z drzewa. Są, jest koło, jest sznur i są haczyki (tu: na widełkach przytwierdzonych do szpuli) tam, gdzie się ta nitka idzie. I wtedy jest taki, co nogą popychasz i to się kręci wszystko. A chcąc, żeby prząść wełnę, to sobie musisz ją najpierw dobrze wyskubać, żeby tam nie było żadnych takich wiórków od słomy, od tam jakich, jak owce na dworze chodzą, od jakiś traw. To wszystko musi być najpierw dobrze wyskubane i wtedy się przędzie. To zależy na, jak to ma być. Czy to ma być na potrójny, czy na podwójny, nie, bo jak na podwójny, wtedy to może być troszkę taka grubsza nitka. A jak na potrójny, wtedy to musi być całkiem cieniutka taka. A nauczyć mnie nauczyła moja babcia. To była mamy mama. I ta mnie tego nauczyła, bo mnie to ciekawiło. Czemu to babcia tam tą nogą tam kręci i to się kręci, i ta nitka tam w to wchodzi, i ja byłam zawsze ciekawa. Ja nieraz choć palec wsadzałam w te haczyki. Wtedy ja dostałam po palcach za to, że ja tak nie miałam robić. No i wtedy, jak babcia nie widziała, czy coś, to ja zawsze próbowałam. Wtedy, jak babcia widziała, że ja mam taką smykałkę do tego, wtedy ona mnie nauczyła. Wtedy ona mi pokazywała, jak to trzeba rozciągać tę nitkę, żeby to tak fajnie wychodziło, żeby tak powoli, potego. I babcia mnie tego właśnie nauczyła. No, a żeby mieć taką wełnę, to trzeba mieć najpierw owce. Owce trzeba obciąć. A najlepiej jak tak było, żeby wełna była taka fajna ten, to ją, te owce, jak jeszcze ta wełna była na tych owcach, nie, to my zawsze wstawialiśmy je do stawu i ze stawu tą wodą było myte. Zawsze po zimie, bo wtedy one stały w chlewie. Wtedy one miały takie sklejone tę wełnę, nie, i to trzeba było tak fajnie odmoczyć i wszystko wymyć i to w tym błotku było myte, nie. No i wtedy, jak one tak parę dni chodziły, wtedy ta wełna wyschła na niej, nie, i wtedy można było obcinać. A dziergać tak samo, babcia mnie nauczyła, tylko, że kiedyś nie było tak, żeby można było iść do spółdzielni (sklepu), kupić druty, nie, i tego. Tego nie było. To tata miał zrobione takie druty ze szprych od roweru. Wiesz, o co chodzi? „Tak, tak, tak”! Od szprych z roweru, no i miał tak fajnie wyszlifowane te czubki, żeby to nie haczyło, a nie nie raniła, no i na tym mama tam robiła z babcią, a ja, mi oni nie chcieli dać tych, żebym ja nie zgubiła, wtedy ja sobie miałam zrobione z patyczków takie druty, nie. I wtedy, jak babcia widziała, że ja jednak potrafię to robić, nie, i że oczka dobrze nawijam i tego, wtedy ona mi dała swoje druty i mówiła: Wtedy weź rób na normalnych drutach, a nie na tam na z drzewa, bo to przecież się źle robiło na tym, nie. No i tak ja się tego nauczyłam, nie. I tak robię do dzisiaj. […] Kiedyś w każdym gospodarstwie były owce, bo to była podstawa do tego, żeby mieć na zimę skarpety, swetry, i w każdym tym gospodarstwie, tak jak ja mówię, w każdym gospodarstwie to była podstawa, że musiała być ta owca. Także to tam, nie było gospodarstwa, żeby nie było owcy, bo jeżeli ktoś nie miał owcy, to fakt, to musiał kupić tę wełnę, nie, ale jeżeli się miało gospodarstwo, to wiadomo, że ta owca tam się uchowała w domu, nie, i także to była podstawa, żeby mieć, bo kiedyś nie można było, nie szło się tak do sklepu tak jak teraz, że wszystko się kupi, nie. Wszystko kupisz, tylko musisz mieć pieniądze, a kiedyś co, nic nie było tak, żeby, a po drugie my mieszkaliśmy nie w samej wsi, tylko na wybudowaniu. I także my mieliśmy i daleko i do szkoły, i w ogóle do sklepu, nie, to tam… No nasze życie to tak się opierało na takim… Co my sami przetworzyliśmy, to my mieliśmy. […] Cieńsza nitka, jak była, to ona była zwijana z trzech. Takie trzy szpulki trzeba było nakręcić tej wełny, żeby dopiero je złączyć razem. Wtedy to było dopiero łączone razem. I wtedy było takie motowidło. Na to się zwijało tę wełnę. A tę grubszą, jak się robiło podwójną, nie, i ona była grubsza, to to szło na skarpety z takiej gorszej wełny, a tej lepszej, na potrójną to szło na swetry, na bluzki takie, żeby to tak lepiej wyglądało. […] No najlepiej palcami. Tak się rozciągało, nie i tak się palcami skubało. Później nastały takie gręplarnie, co oni to wiesz tak, ale wtedy ta wełna była taka poplątana, taka porwana, a jak palcami, to ona była tak fajnie wyskubana, taka delikatniejsza. I nawet się ją lepiej przędło, bo jak ona była taka porwana, to ci uciekało, nie, co ona się tak nie rozciągała, tylko to uciekało w ten kołowrotek. L także lepiej było, jak tak w ten palcami była wyskubana niż na tych, ale my tam przeważnie sobie zawsze skubaliśmy sami. Tam raz, dwa to tam było wyskubane. Tam nie było tak… […] Owce były przeważnie też zabijane na jesień, nie, bo jeżeli one były na wiosnę obcinane, nie, wtedy ta, na tej skórze ta wełna była za króciutka i nierówna, bo to było obcinane nożyczkami. Wtedy ona musiała podrosnąć trochę i wtedy dopiero się ją obcinało. To tak przeważnie po żniwach, między żniwami a ziemniakami, nie, jak się kopało. Wtedy przeważnie były zabijane owce. I jak ja mówię, na mięso przeważnie, nie. […] No my mieliśmy, my tam nie mieliśmy tak dużo owiec, takiego stada, bo my mieliśmy tak wszystkiego po trochu. Tam były i krowy, i świnie, także owce były niedaleko domu, nie, także one na noc przychodziły do swojej zagrody tam i tam one spały i dostawały żreć, jak była susza i już nie było trawy, to one tam jeszcze dostawały żreć i także my zaganialiśmy owce na noc do domu, bo tam nieraz czy psy, czy coś ganiały, użarły, a tak to przynajmniej było zamknięte, w domu, i wtedy wiadomo, że temu się nic nie stało.
Fragmenty relacji
